Concerto didáctico sobre: Os Instrumentos Musicais na Tradición Galega

 Colgamos a seguir VOLVER Á TERRA un concerto didáctico do 2013 para o Proxecto Ronsel que deron Pablo Carpintero, Rosa Sánchez e Gustavo Couto. Un interesante documento que podemos ver grazas ao propio Pablo Carpintero ao que lle agradecemos que permita gozar de eventos verdadeiramente interesantes aínda que sexa en diferido.

OS GAITEIROS DO PAÍS, na revista LA COMARCA 13/XI/ 1992

 Na desaparecida revista  LA COMARCA del BIERZO no seu número 13 do mes de novembro de 1992 saíu esta reseña sobre o traballo de recolleita da Escola de Gaitas que reproducimos a continuación: 

  

GAITEIROS DUNHA PROVINCIA DO INTERIOR (1ª parte)

 

Cuarteto de Sésamo ( A Veiga de Espiñareda) na década dos 40

Imos realizar unha entrada produto dun soño máis que dunha realidade asentada pero que nos permita observar sen cancelas as comunicaciois gaiteiras entre comarcas próximas. Debemos lembrar que os soños forman parte ineludible e inseparable do ser. A sociedade berciana soñou sempre cunha provincia que en realidade ten dalgún xeito existencia histórica anterior, xa non digamos a antiga provincia romana Gallaecia que era outra cousa, pero si a unha realidade territorial algo menor ca romana de evidencias intermitentes  ao longo da historia máis recente ao pertencer por momentos, muitos destes territorios e lugares que imos nomear, ao Condado de Lemos medieval. Existe, como non, unha base real se temos en conta o contacto e a relación fluída que de vello houbo entre comarcas montañosas como Caldelas, Trives, Valdeorras, Merindade de Aguiar, Courel, O Cebreiro, Cervantes, Valcarce, A Somoza, Ancares e mesmo a Cabreira ... que conforman en gran medida un mesmo mundo cultural ao compartir a diario as súas xentes unha paisaxe e unha fala común, entre outras tantas cousas. 

Vaiamos logo trazando un mapa de pequenas comarcas que se vencellan, algunhas mesmo sendo parte daquela Provincia de Villafranca do 1821 que tras da crise do Antigo Réxime estivo a punto de asentar administrativamente unha complicidade xeográfica e cultural que vertebra O Sil arredor de todos os ríos que del son afluentes.

 Comezamos a enumerar logo gaiteiros do país que se sitúan nas zonas máis periféricas deste centro do Noroeste da montaña que poñemos situar no Bierzo na procura dun equilibrio soñado entre os dous mundos que conflúen nesta comarca. Son gaiteiros que viven sobre todo da primeira metade do século XX, aínda que beben da tradición de finais do XIX protagonizan páxinas brillantes para a gaita antes de que declinase a súa poderosa presenza nos programas das festas patronais e noutros eventos relevantes tamén do Bierzo.    

 OS TRABAZOS  DE CASTRO CALDELAS 

Para falar destes bos gaiteiros de aló as Terras de Caldelas acudimos ás fontes máis fidedignas e máis axeitadas para divulgar datos con axilidade a través da rede. 

OS TRINTAS DE TRIVES

Na comarca veciña de Trives atopámonos cuns gaiteiros de longa e exitosa traxectoria que visitaron no seu tempo o Bierzo dando conta do seu paso pola historia da gaita no século XX. Estas relaciois musicias seguramente estimularon a creación de cuartetos semellantes entre os músicos locais e a incorporación de sons e instrumentos. Constatamos así unha evolución en paralelo entre a gaita no Bierzo e as súas comarcas galegas veciñas.  Pero o máis interesante resulta establecer, sen dúbida, as semellanzas e diferenzas nos repertorios duns e doutros.    

Volvemos a tomar prestado un vídeo divulgativo de Diego Prieto para saber algo máis dos gaiteiros Os Trintas de Trives. Agradecemos e aplaudimos dende eiquí o seu traballo.

CONTINUARÁ
 

PRIMEIRA LECTURA: APROXIMACIÓN A LA GAITA Y SU USO EN EL BIERZO Y CABRERA

Parabéns Diego e graciñas

Ao rematar unha primeira lectura da Aproximación a la gaita y su uso en el Bierzo y la Cabrera de Diego Bello Fernández, quixeramos facer unha primeira valoración dun xeito áxil, quizais algo precipitado, pero tendo pendente outras máis detalladas e sosegadas relecturas. Debemos felicitar sinceramente por este traballo ao seu autor porque realmente supón un decidido paso adiante no coñecemento dos gaiteiros do país,  á vez manifestar publicamente un duplo agradecemento, por unha banda pola relevancia que isto ten para nós como bercianos e amantes da cultura e pola outra por consideralo dalgún xeito continuador do camín emprendido pola Escola de Gaitas no ano 1981. Confirmamos as nosas expectativas ao ter nas maos un verdadeiro ensaio que usa dunha óptica ben distante da que, por exemplo, se desprende daquel Cancioneiro Oencia e contorna  de X.L. Foxo  e que, habendo aínda camiño por andar, significa un punto e aparte sobre o que ata o de agora se viña publicando no mundo da gaita no Bierzo. Quixeramos dun xeito inxel e sinxelo, sen excesiva argumentación pois, poñer branco sobre negro algúas das nosas análises iniciais, primeiras sensaciois sobre esta investigación e a súa transcendencia aplaudindo a filosofía  e,  claro está, o rigor que, en xeral, se aplica ao conxunto da xenerosa serie de datos que se manexan.

 

O maior catálogo de gaiteiros tradicionais do Bierzo e da Cabreira

Destaquemos como máis significativos, dous dos grandes acertos e aportaciois que Diego Bello realiza: O extenso inventario de gaiteiros da comarca do Bierzo e da Cabreira, así como a análise do repertorio destes gaiteiros. En ambos casos cuida o detalle e procura afondar ata onde puido iluminado por un coñecemento o máis directo posible da información que reúne. Esta singularidaridade, por forza e lamentablemente, estando como estamos á altura do século XXI,  realza o esforzo extraordinario realizado, dada a case total desaparición das últimas xeraciois de gaiteiros tradicionais, esas que non viviron o que podemos denominar o boom da gaita dos anos 80 que medrou en parello á difusión de festivais do mundo Celta, as bandas de gaitas e demais produtos de recente creación.   Fronte a esta fortaleza o traballo resíntese  desa falta de efervescencia e frescura sendo testemuña do declive destas últimas décadas do mundo da música popular de raíz. As limitaciois que implican abordar este tema pasado o ano 2000, son resoltas con destreza indagando en fontes documentais e outros traballos para ofrecer unha idea de conxunto notable e  publicar o maior catálogo de gaiteiros tradicionais para estas dúas comarcas,  un obxectivo envexable que nos marcaramos Gonzalo Bóveda e mais eu nos anos 90 na propia Escola de Gaitas e que, dalgún xeito, vemos culminado na autoría de Diego Bello. O autor, intelixentemente, foxe da exhaustividade á que outros renunciamos hai tempo, pero á vez, fruito dun bon traballo consegue un excelente resultado. Subliñamos como excelente o que se coloca como modelo, os gaiteiros do Concello de Trabadelo, aínda que tampouco se quede atrás a cata realizada para o conxunto de concellos da Cabreira.

No tocante ao repertorio creo que foi pouco ambicioso e é menos brillante do que nos esperabamos. Trátase dun tema arduo que con criterio óptimo incorpora os sons dos informantes. Os audios verdadeiro cabalo de batalla ao que  se enfronta á hora de asentar como é debido unha empresa destas características do que temos que dicir sae ben parado e cremos que con certa cautela evita ser xeneroso en exceso, reservando (permítasenos a metáfora) parte do material pirotécnico para a seguinte festa, á que parece evocar sen citar mesmo se se observa o título da obra.

Algo que podería mellorarse

Reparemos agora nalgunha cousa que non nos gustou, Insistimos, nesta primeira e impetuosa lectura, e que, en gran medida, cremos que non depende do propio Diego.  Este libro ve a luz grazas a ter acadado un premio (o Premio de investigación Antonio Estévez na súa segunda edición ano 2016). Cremos que este publicación precisaba outro trato, con maior personalidade que non soubo ver a institución que o edita, o Instituto de Estudos Bercianos que prefire abaratar custes xuntando varios textos nun só exemplar, os premios de varias ediciois, en lugar de darlle a dimensión que corresponde e o percorrido que precisa seguramente tanto este, como os outros textos premiados.  Unha evidencia do que estamos a dicir é que se presenten en formato dixital capítulos enteiros non pouco esenciais ( como o mesmo inventario de gaiteiros entre eles). O disco cos anexos debería ser o espazo exclusivo para audios e vídeos. O anómalo resulta a publicación dixital dunha gran parte de textos e fotografías que enriquecerían a todas luces unha edición en exclusiva deste ensaio.

A modo de conclusión: Saber beber das fontes

Diego coñece a diferenza de beber, sen máis,  e de saber beber das fontes e isto constitúe outro dos valores desta Aproximación....  Enfatízase, cousa que é de agradecer, o noso papel de vangarda no estudo do mundo da gaita no Bierzo, algo que outros esquecen, pero do que Diego non renega. Gustounos comprobar que o noso labor, o da Escola de Gaitas de Vilafranca se recoñece directa e indirectamente en cantidade de aspectos, matizando, complementando ou establecendo criterios diferentes. Pensamos por iso que Diego desaproveitou a nosa proximidade para contrastar abertamente con nós cuestiois que deberiamos abordar.  Entendemos que o fai consciente da certa carga de prexuízos que suporía ter que reconsiderar e a necesidade da procura dunha independencia no discurso, que, de todos os xeitos, non hai quen poida cuestionala. O certo é que estamos traballando no mesmo campo e ao igual que Luis Mondelo ou Pablo Carpintero e tantos outros, procurar a conversa fluída no mundo da gaita no Bierzo resultaría realmente gratificante e feraz para seguir dando pasos.

Rematamos, polo de agora, este noso primeiro achegamento, volvendo a incidir no transcendente e imprescindible valor desta Aproximación.... para poder coñecer mellor aos gaiteiros do país e co contento de poder contar con este bon traballo para poder seguir avanzando con pé firme na posta en valor da nosa cultura tradicional.

                                                                                                                         CONTINUARÁ

Outra versión da Jota Cantada

 No ano 1991 ENCONTRO DE GAITEIROS TRADICIONAIS co que celebramos o X Aniversario da Escola de Gaitas gravabamos no Teatro de Vilafranca unha peza titulada Jota Cantada interpretada por Leonardo Gallego (gaita) e Agustín García, que puxo a voz, ambos os dous sendo naturais do concello de Trabadelo, residían en Vilafranca. Pepo Nieto, percusionista da Escola tocou naquela ocasión  o tamboril.

Agora Diego Bello e os seus compañeiros "Pamplinas" realizan unha versión nunha recente iniciativa da Deputación de León denominada Son de León: 

UN LIBRO SOBRE O ARTESÁN DA GAITA XOSÉ M. SEIVANE

Un novo libro chega ás librarías sobre un dos artesáns da gaita do século XX en Galicia que serviu de ponte co século XXI. Repasamos brevemente á calor da nova desta publicacion sobre Xosé Seivane os fitos que para nosoutros supuxo, como tamén o que significou para o mundo da gaita galega, ademais de agradecer e celebrar con alegría este traballo necesario. Xosé M. Sánchez Rei é o autor do texto subtitulouno A Gaita con maiuscula e inclúe unha recompilación con partituras de pezas do repretorio de Seivane transcritas por Daniel Bellón e Pedro Lamas. 

Xosé Seivane soubo, como dicimos máis arriba, manter transitable esa ponte entre o tempo previo ao Franquismo (comezou a traballar no ano 1939) co que isto supuxo para o feito cultural para calquera das súas facetas, en especial,  para as manifestaciois de corte popular e a de raigame galega. Soubo manter despexado e aberto ese camín  para atravesalo e saír á outra beira, a que se inauguraba tras da morte do Ditador, cara a un mundo novo con afán por mellorar, pero sen sucumbir á desvirtuación da tradición que outros emprenderon. Mantivo o apego ao propio contribuíndo con rigor a situar a gaita galega ao nivel que se precisaba e dende a reafirmación do local facer do seu traballo un valor internacional.

É certo que foi un traballo colectivo, pero persoas e personalidades como a de Xosé Seivane fixeron que esa ponte fose transitable e referencial á hora de falar hoxe, no século XXI, da nosa gaita. Dotou aos mellores interpretes da gaita de Galicia de instrumentos de calidade nun labor sabio que ademais tivo a pericia de saber transmitir e comunicar ao dar paso para este século XXI ao Obradoiro de gaitas Seivane onde os seus fillos proseguen fieis ao legado do seu pai, facendo medrar o prestixio e a importancia do traballo que humildemente comezou nun curruncho en Ribeira de Piquín na Galicia Oriental.

A Escola de Gaitas de Vilafranca con Xosé Seivane e con Xanciño, Tono e Xocas entre outros en Ribeira de Piquín ano 1990

Eilí fomos nosoutros, a Escola de Gaitas de Vilafranca guiados polos amigos e bos gaiteiros Xanciño, Toniño e Xocas a mercar as nosas segundas gaitas, a coñecer a este magnífico artesán e a esta magnífica persoa.  Non esqueceremos nunca aquel día cuando fomos a recoller as gaitas acompañados duns padriños de honra para tal ocasión (estábase xestando Treixadura). Tampouco esqueceremos outros momentos nos que coincidimos con Seivane, como o pregón no Festival de Pardiñas no ano 1994,  outro deses fitos nos que se escribe a Historia do mundo da gaita galega do século XX. Unha relación  que segue viva e que agora se mantén cos seus fillos, Álvaro e Xosé Manuel en Cambre.

Recomendamos pois, transitar esta ponte unha vez máis a través deste libro sobre Xosé M. Seivane Rivas e aproveitamos para dar os parabéns á Asociación de Gaiteiros Galegos pola súa nova imaxe.
     

A ESCOLA DE GAITAS NO BOLETÍN Nª 0 DA ASOCIACIÓN DE GAITEIROS GALEGOS (1990)

A Asociación de Gaiteiros Galegos acaba de colgar na rede distintas publicaciois realizadas pola mesma entre as que quixemos destacar aquel número 0 do boletín editado no ano 1990 que incluía un traballo noso.

Pódese consultar neste enlace da AGG

Trátase dun artigo que tenta recoller unha panorámica da gaita no Bierzo Occidental, nos denominados lindeiros da galeguidade como reza no título.

Este texto tiña a intención de manifestar a nosa relación dende o comezo da súa existencia coa Asociación de Gaiteiros Galegos,  relación que nace da natural pertenza ao campo cultural de Galicia a pesar de estar fóra da Comunidade administrativa, unha reivindicación que foi ben asimilada e aplaudida pola Asociación como proba evidentemente a inclusión do noso traballiño neste  Boletín número 0 co que se poñía a andar a entidade na que vimos participando na medida das nosas posibilidades dende aquela data.