DOS REISES DE BENDOLLO

Foto dos anos 90 dos Reises vellos do Cebreiro 

 Hai un tempo publicamos eiquí neste blog unha entrada para falar dos petitorios e dos ciclos festivos. Hoxe imos colgar a modo de coda daquel artigo unha pequena ampliación achegándonos aos Reises de Bendollo (lugar do Concello de Quiroga).  Lembremos que as comitivas dos Reises eran veciños dunha parroquia que no Nadal e de solsticio, a finais decembro e primeiros días de xaneiro, no que as lareiras afumaban os chourizos tras da matanzas realizadas tras das primeiras xiadas do inverno e celebraban esta festa de bon trato entre vecíns, de reafirmación da veciñanza cos Reis como pretexto.  Escuitemos, en primeiro lugar, a magnífica versión que o grupo Ailá fixo recentemente desta cantiga do CD Ailá de Nadal que se editou grazas a colaboración da Secretaría de Normalización Lingüística:

Vaiamos agora entrando en detalle coa letra deste tema, tirada dunha recolleita que aparece no Cancioneiro antropolóxico do Concello de Quiroga, Ribas do Sil e montañas do Lor realizada por X.L. Foxo:                                       

Reises, Reises miña tía

chouriciños á potiña.

Reises, Reises miña tía

chouriciños á potiña.

 

Dénolo aguinaldo anque sea pouco

chouriciño e medio. e mitá do outro,

dénolo aguinaldo si no lo ha de dar,

 que somos de lexos temos que marchar.

 

Estas portas son de ferro

eiquí vive un caballero

eiquí vive e vivirá

e o aguinaldo nos dará.

 

 Dénolo aguinaldo anque sea pouco

chouriciño e medio. e mitá do outro,

 dénolo aguinaldo si no lo ha de dar

que somos de lexos temos que marchar.

 

 Estas portas son de pino

aquí vive un gran cochino

eiquí vive e vivirá

e o aguinaldo non nos dá.

 

 Dénolo aguinaldo anque sea pouco

chouriciño e medio. e mitá do outro,

dénolo aguinaldo si no lo ha de dar

que somos de lexos temos que marchar.

 

 Estas portas son de pau

 aquí vive un gran marrao

aquí vive e vivirá

e o aguinaldo nos dará.

 

Dénolo aguinaldo anque sea pouco

chouriciño e medio. e mitá do outro,

dénolo aguinaldo si no lo ha de dar

que somos de lexos temos que marchar.

Esta letra presenta unhas coplas de carácter petitorio na que se pide insitentemente o aguinaldo ás que se acompañan outras coplas acordes que corresponden co halago ou  o insulto como resposta á muita ou escasa xenerosidade de cada casa. Estas últimas coplas resultaban un verdadeiro estimulante para suliñar esa relación comunitaria no que o humor e a ironía non deixaba de emerxer. Nótese a categoría das portas das casas ás que se canta: a calidade do ferro fronte febleza das de pino e, muito máis das de "pau", por non falar do manifesto e caricaturesco contraste do "caballero" da primeira das respostas co "gran cochino"ou o "gran marrao" das coplas de resposta aos petitorios que se cantan despois.

Outramente quixeramos insistir, e suliñar á vez, no populares que resultan este tipo de alusiois ás portas de ferro en toda a zona do galego oriental de Quiroga ao Bierzo, pasando polo Cebreiro, ademais de constatar un pouso común, da irmandade ou unidade cultural a un lado e ao outro da actual fronteira administrativa. 

A Carantoña ameazando cun xardón na mao (Reises do cebreiro dos anos 90)

Rematamos sinalando que non podemos esquecer de ningún xeito que esta manifestaciois de tradición oral deixan ver ás claras o solapamento das tradiciois relacionadas co solsticio de inverno que derivan no Entroido e as que viñeron despois da mao da Igrexa e o Cristianismo. Lembremos que os Reises vellos ou Reiseiros do Cebreiro son cuatro e están acompañados pola Carantoña, é dicir, unha máscara de pel de coello ou de lobo, e, por veces, do Mochileiro que tamén usaba careta, logo a pesar de denominarse reis e cantar ás portas das casas cantigas relativas ao Nadal, o aguinaldo e as bromas da Carantoña ameazando cunha póla de xardón a pequenos e maiores xa é unha evidente expresión do tempo de correr o Entroido que se iniciaba nos días máis curtos e de noites máis longas do ano.       

Reises do Cebreiro en 2024 (foto O Progreso de Lugo)

Foto da recuperación propiciada polo párroco Xesús Mato dos Reiceiros do Cebreiro. 

Petitorios e ciclos festivos

Imos realizar  un breve apuntamento, unha pequena viaxe, e á vez unha interesante reflexión sobre os petitorios que se presentan de xeito continuado en distintos momentos no calendario de tradiciois anuais. Realmente é unha fórmula de socialización activa que solicita a cambio do canto un donativo, está intimamente asociado ao carácter participativo e activo da festa  polo que o vemos nos aguinaldos, nas comparsas de entroido, nos maios... Logo se produce a reiteración das fórmulas seguindo un esquema básico acorde coas regras esenciais da oralidade que fai que, a pesar dos centos de variantes existentes, vexamos notables coincidencias sobre todo se nos fixamos  na estrutura  e,  como non, as semellanzas parciais ou totais derivadas da proximidade dos territorios.  Fixémonos nun caso que xa hai tempo nos chamou á atención os petitorios de tradición oral do Cebreiro e do Bierzo.    

Foto do xornal O Progreso de Lugo

Falemos en primeiro lugar dos petitorios do aguinaldo que atopamos no Canto de Reis/Reises  do Cebreiro. Na fermosa e colorista versión que colgamos máis arriba do magnífico músico e instrumentista Pancho Álvarez podemos escuitar e distinguir perfectamente os dous propios dun petitorio: As peticiois iniciais e os agradecementos, cuando se daba algo ou mesmo insultos, vituperios  posteriores, se non se daba nada:

PETICIOIS:

Día de Reis, Día de Reis

primeira festa do ano

entre damas e doncelas,

vimos pedi-lo aguinaldo

Se queren da-lo aguinaldo

non nos fagan agardare

somos de lonxanas terras

temos muito que andare.

Ese señor, Don Luis,

muito lle pinta a chaqueta

meta a mao no seu bolsillo

e tíreme unha peseta.

 COPLA  DE AGRADECEMENTO: 

Estas portas son de ferro

eiquí vive un caballero.

COPLA DE AGRAVIO

Estas portas son de estopa

eiquí vive un lapasopas

Estas coplas que escolleu Pancho Álvarez foron recollidas xunto coa melodía tradicional por Mini e Mero segundo se cita no  CD titulado Cantigas de Nadal que se editou por Do FoL EdiCións no ano 1998.

Na rede podemos documentar algo máis a partir do recollido polo equipo de investigación do Apalpador da Genthalha do Pichel gravado no lugar de Cileir, O Cebreiro (2011). Atopamos a Amadora, unha veciña dunha aldea do Ceberiro falando dos Reis e da Carantoña, o cal nos fai pensar que o Ciclo de Nadal realmente agocha unha forte corrente de tradiciois que no inverno tentan preparar unha boa entrada da primavera, algo que logo no calendario foi denominado Entroido, que normalmente se asocia ás máscaras e a este tipo de encontros con petitorios polas aldeas adiante. O antropólogo Lisón Tolosana documenta xa muito antes esta práctica no seu libro Antropoloxía Cultural de Galicia. 

Pois ben, pasemos finalmente ao Bierzo e ao mes de maio. Na Festa do Maio que se conserva en Vilafranca volvemos atopar petitorios onde se piden castañas e vemos como se reiteran entre outras coplas unhas idénticas ás de agradecemento e agravio que reproducimos máis arriba.  A funcionalidade é a mesma, pero o ciclo é distinto xa que neste caso se celebra a entrada da primavera.

Este maio, señora é,

este maio andaba de pé.

Tire castañas, Señora Manuela, 

Tire castañas cas tein na mantela.

Estas portas son de ferro

eiquí vive un caballero.

Estas portas son de estopa

eiquí vive un lapasopas.

 Rematamos por hoxe, non sen dicir que puideramos seguir atopando en lugares máis distantes neste tipo de manifestaciois do nosos patrimonio unha morea de coplas mui semellantes a estas como temos comentado xa nalgún outro texto. Máis adiante prometemos seguir tirando deste fío.  

Outra versión da Jota Cantada

 No ano 1991 ENCONTRO DE GAITEIROS TRADICIONAIS co que celebramos o X Aniversario da Escola de Gaitas gravabamos no Teatro de Vilafranca unha peza titulada Jota Cantada interpretada por Leonardo Gallego (gaita) e Agustín García, que puxo a voz, ambos os dous sendo naturais do concello de Trabadelo, residían en Vilafranca. Pepo Nieto, percusionista da Escola tocou naquela ocasión  o tamboril.

Agora Diego Bello e os seus compañeiros "Pamplinas" realizan unha versión nunha recente iniciativa da Deputación de León denominada Son de León: 

CHIFRA E TAMBORIL NO BIERZO

Luis Mondelo leva anos traballando sobre este instrumento especialmente no Bierzo (sabemos que ten unha presenza singular na nosa comarca e na Maragatería, ademais doutras zonas de León, Zamora, Salamanca e Cáceres, mesmo ata Huelva) e reúne nun CD ese interesante e riguroso traballo. Podemos ver unha charla que deu hai dous anos na Casa da Gaita organizada pola Asociación de Gaiteiros Galegos:

 Trátase dun gran traballo que animamos a coñecer e difundir. Para quen non teña tempo de velo por completo e/ou non teña o CD diremos que  ademais de explicar a estrutura do traballo ( o CD consta duns 50 audios tocados por arredor de 15 instrumentistas  maiores do Bierzo.

Sinalados con distaintas cores os tamboriteiros documentados no Bierzo por Luis Mondelo. En branco os que aparecen no CD, en lila referencias da súa existencia ou presenza sen gravación de audio. En amarelo, a chifra na Fornela e en azul, en Asturias.

Na charla dise que se excluíu A Cabreira e A Fornela por consideralas comarcas específicas e dignas dun traballo particular á hora explicar a extensión territorial da chifra e de como esa extensión seguramente era distinta no pasado (as testemuñas e investigaciois de Pablo Carpintero, entre outras, certifican a existencia da chifra en Galicia, por exemplo). O autor fala do repertorio deste instrumento, dos seus informantes e da muiñeira tocada coa frauta ou a chifra (tamén comenta o uso destes dous termos para denominar o instrumento).

Precisamente establece unha diferenciación entre os instrumentistas bercianos e doutras zonas de León ou Zamora, pola inclusión daqueles da muiñeira no seu repertorio. Despois de escuitar algún audio, Luis Mondelo interpreta varias muñeiras coa frauta e o tamboril e outras pezas. luis Mondelo tamén tivo algo que ver coa Exposición monográfica que se realizou en Ponferrada no 2016 sobre a Chifra e o tamboril.

Finalmente xorde a pregunta de se tocaban xuntos a chifra e a gaita de fole, ao que asegura que está claro e constatado que así era en diversas fotografías, a pesar de que hai certa polémica ao respecto relativa á afinación dos dous instrumentos. Luis asegura que hai testemuñas gráficas e orais que así o certifican. No libro de Pablo  Carpintero e Ramón Marín sobre os instrumentos musicais en Galicia aparece a fotografía que reproducimos máis abaixo onde pousan xuntos un tamboriteiro coa súa chifra e un gaiteiro na comarca veciña da Maragatería. No ano 2013, como xa comentamos Pablo Carpintero atrevíase a deseñar o proceso de evolución desta curiosa parella de músicos (ver a partir do minuto 16 do programa da TVG Luar nº 921 15 de novembro 2013) seguindo a documentación gráfica que se conserva dende o Medioevo. Se durante a Idade Media o gaiteiro é un instrumentista solista, el só. Disque no Renacemento ao gaiteiro xuntóuselle un frautista co tamboril que tocaba cunha soa mao (no coro de San Martín Pinario do XVII están tallados dous anxos tocando xuntos ou os famosos instrumentistas que aparecen nun retablo de Meiraos do Courel datados en 1614). Despois o tamboriteiro deixou de tocar a frauta (na sancristía da catedral de Tui un gaiteiro acompañado cun tambor tocado cun só palillo) para logo ir incorporando unha segunda baqueta cara ao século XVIII. mais no Bierzo e na Maragatería esa evolución sería máis lenta pois se constata a presenza desta formación ata o século XX.

ECOS DO LABOR DE DOROTHÉ SCHUBARTH NO BIERZO

Reparamos como os ecos dun traballo inxente e singular segue dando fruitos hoxe e vai converténdose en referente para as novas xeraciois de músicos amigos da tradición no Bierzo. Foi premiado durante o 2017 un recoñecemento tardío, pero necesario. Falamos e iremos dando a nosa opinión nesta crónica deses ecos recentes que o labor dunha musicóloga que percorreu Galicia e o Bierzo están producindo.

Quen é Dorothé Schubarth?  Naceu en Basilea, Suiza, é unha musicóloga e compositora de renome que decide vir a Galicia en 1978 para coñecer a música popular galega. Atrapada pola riqueza e antigüidade da nosa música tradicional decide iniciar un traballo monumental que titula Cancioneiro Popular de Galicia polo que logo dun arduo labor rematará sendo recoñocida como a autora dunha obra considerada a biblia da música tradicional galega. Podes consultar os seus audios no Arquivo sonoro de Galicia, unha listaxe aparece na páxina do Consello da Cultura Galega.

Os premios e homenaxes recibidos: 

- Homenaxe no Día do Orgullo Gaiteiro 2010 

Intervencion interesantísima na Universidade de Vigo

- Premio honorífico da Música Galega Martín Códax 2017

Por que visitou o Bierzo se estaba realizando un traballo sobre o Cancioneiro popular de Galicia? Non creo que sexa necesario dicir que Dorothé decide entrevistar no Bierzo a máis de 30 homes e mulleres dos concellos onde se fala galego, porque doutro xeito o seu traballo que pretendía abarcar a música tradicional galega quedaría incompleto. Logo é obvio que para esta eminente musicóloga O Bierzo, polo menos unha parte, debe formar parte ineludiblemente da Gallaecia cultural, Dorothé tivo esa sensibilidade.

Recentemente puidemos escuitar na radio un par de intervemciois de  Diego Bello facendo eco do seu traballo polo Bierzo. A primeira baixo o título La mujer en la música tradicional  no 2017 e unha segunda centrada nos Ancares  xa no 2018.

Manuel López López , o gaiteiro do Poso (Navia de Suarna)

Manuel López, gaiteiro do Poso

Acaban de publicarse un gran traballo sobre este gaiteiro único da terra de Cervantes e Navia de Suarna que como ben se di, foi, é e seguirá sendo referente para a historia da gaita pola súa capacidade creativa e de improvisación, ademais de bon coñecedor e transmisor do folclore da gaita na zona fronteiriza onde dous estilos un máis galego, outro máis requintado ou se se quere máis asturiano convivían como o mesmo Poso demostrou, gardando as súas peculiaridades e sendo capaz á vez de crear un estilo propio íntimamente asociado ao baile tradicional.

Serxio Cobos, Carlos Rey e Iván Costa abordaron este libro que foi en gran medida produto dun traballo de recolleita de finais dos 80 e dos 90, que tivo que esperar muito tempo para verse editado. Unha débeda con Manuel que eles recoñecen con esta publicación en gran parte saldada. Foi tam´ne polos anos 90, en concreto no mes de maio do 1991 cando tiven o pracer de coñecelo de sentilo tocar e de parolar un treito con el na súa casa de Navia por saber da súa relación coa música da gaita do Bierzo ao que se tiña desprazado a tocar en máis dunha ocasión. Dicía que en Candín, Balouta e Suárbol especialmente: "son coma nós, pero xa máis alá tocan co tambor e a frauta..." Pero onde máis sona tiña ademais de na propia Navia, era en Ibias.

Serxio e Carlos na presentación en Navia de Suarna.

A iniciativa de publicar partiu de Serxio, que entrevistara en diversas ocasiois ao Poso, mais procurou un apoio en Carlos Rey para realizar unha biografía e unha contextualización sabendo que o gaiteiro e etnógrafo arousán tamén tiña realizado diversas visitas á zona. Ambos acordaron contar para a transcrición das partituras con Iván Costa que tamén tivera contacto con Manuel e conformaron un estudo en formato de libro-cd  moi completo sobre o noso gaiteiro que ademais das partituras inclúe 29 cortes ou gravaciois, unha selección de pezas dun amplo grupo de cintas que conservan os autores deste gaiteiro maxistral. Serxio, un dos máis prestixiosos bailaríns de Galicia, introduce tamén toda unha novidade neste libro que lle dá un carácter singular  á edición, pois reproduce cos bailegramas da súa autoría un par de bailes da zona (un adianto do que esperemos sexa un estudo da escrita da estrutura para o baile tradicional galego cuxa publicación prepara nestes momentos).

Presentación en Vilagarcía.

O libro que está editado pola Central folque é tremendamente interesante para coñecer o mundo da gaita nas fronteiras. A presentación do traballo en Navia de Suarna e logo en Vilagarcía de Arousa no mes de novembro do 2017 foron todo un éxito. Non estaría mal ir pensando nunha presentación da mesma na nosa comarca, tan próxima ao mundo da gaita que o Poso representa. 

Deixamos eiquí alguis vídeos de  Manuel tocando, o primeiro do ano 1991 debémosllos a Luis Prego O Poso toca unha muliñeira e logo  un valse en Vilaquinte:

O Poso tocando no San Froilán en Lugo unha muiñeira, e logo jota e rumba:

Os gaiteiros nas fronteiras

Podemos coñecer grazas ao programa Alalá da TVG algo máis sobre varios gaiteiros das "fronteiras" como Pumarín de Cervantes, Clemente de Murias de Rao, tamén coñecido como o Ferreira ou Eduardo González de Castelo de Frades, aínda que residente en Camponaraia ou José de Gregorio da Lagúa. Logo nun segundo paso sosegado poderemos reflexionar sobre os seus puntos en común e as súas diferenzas.

A naturalidade coa que conviven neles trazos e peculiaridades que se poderían situar en distintos campos culturais é algo que os une.

Debemos a seguir aplicarnos no estudo das distintas perspectivas que con carácter xenérico en traballos sobre a gaita se veñen realizando acerca dos gaiteiros destas zonas. Un moi destacado será, sen dúbida, o de Pablo Carpintero, un traballo rigoroso capaz de entrar ao detalle e responder á realidade do que son as singularidades da gaita nas zonas máis orientais de Galicia, no Bierzo e no Eo-Navia, nas Portelas, etc...

E cuando non había gaita?...

Estaban en primeiro lugar as pandeiras e se cadra antes os pandeiros. Imos na procura do mundo musical tradicional que rodea e complementa ineludiblemente ao da gaita e gaiteiros.

A pandeira de Ancares

Canto, xota e moliñeira de Candín

A gaita (galega) en León

A pesar das cores do traxe esta é unha gaita galega.

Parece ser que a gaita en León vai tendo unha serie de estudos que axudan a ir asentando algo que nun principio costaba defender. Referímonos a existencia de gaita galega no Bierzo. Lembramos como lles costaba recoñecer que na nosa comarca a gaita que soaba era a galega. Por exemplo, en publicaciois como o xa citado traballo de José Luis Alonso Ponga e Amador Diéguez Ayerbe titulado "Etnografía y folklore de las comarcas leonesas. El Bierzo" editado no ano 1984 que reproducimos literalmente:
"Respecto a la gaita de fole, otro de los instrumentos que se han utilizado mucho hasta ahora, diremos que no queremos llamarla gallega ni asturiana, porque aub cuando sea similar a éstas, sin embargo, la gaita de fole del Bierzo era construida por los propios gaiteros y solo modernamente se pueden ver gaitas de importación de "allende el Cebrero".

Hoxe xa se recoñece abertamente que no Bierzo a tipoloxía e a sonoridade da gaita é galega. Véxase como exemplo este audio da cadena ser de León, que leva por título "la gaita en el norte de León".

No día dos músicos: In memoriam

No día da nosa patroa Santa Cecilia (ou tamén chamada Sta. Icía nun galego máis normativo) lembramos aos nosos gaiteiros,aos do país, do Bierzo e a contorna. Un exercicio de memoria e de cariño co que nos alimentamos con ese pan da identidade que, como alguén sabio dixo, amasamos dende ninos e levamos para sempre nos corazois:

Os temas incluídos son dúas pezas propias da comarca,  recollidas e interpretadas por gaiteiros da Escola de Gaitas de Vilafranca e incluídas no traballo recentemente editado: Farrapos, furacos e foles ( gaiteiros das comarcas leonesas).

Gaiteiros das comarcas leonesas

Baixo o título "Farrapos, furacos y foles" vén de editarse un traballo que procura recoller a diversidade actual do mundo da gaita nas comarcas da provincia de León. Trátase dun traballo que reúne unha ampla representación de temas e de gaiteiros do Bierzo, a Cabreira, Llaciana pero tamén unha máis tímida presenza de temas e gaiteiros doutras comarcas centrais e orientais da provincia como Babia ou da chamada Montaña leonesa. Faremos logo unha breve reseña crítica deste CD.

En primeiro lugar, temos que valorar como moi positiva a iniciativa que, coordinada polos gaiteiros Rodrigo Martínez e Victor Astorgano, reúne a 18 intérpretes de distintos puntos tentando dar idea do conxunto de agrupaciois e avances que se veñen realizando sobre a gaita de fol desde hai uns 25 anos e que supuxeron un incremento considerable de novos gaiteiros/as na provincia.

O CD, seguramente sen querelo, reflicte a evidencia ao reafirmar algo que xa temos constatado á hora de falar da extensión da gaita, de fol e/ou tradicional no que é hoxe o territorio leonés: a maior presenza do instrumento nas comarcas occidentais, menor a medida que avanzamos cara oriente (dos temas tradicionais que se gravaron, a maioría, 18 pezas, pertencen ao Bierzo e 9 á Cabreira, sumando unhas 27, que supoñen algo máis do 50 por cento do CD). 

Un dos logros deste traballo, para quen non coñeza as vicisitudes do mundo da gaita na provincia, é que reproduce, en gran medida, a variedade do fenómeno musical asociado a este instrumento, aínda que se cadra o desequilibrio entre a parte oriental e occidental é, na realidade, aínda máis pronunciado.  Amósase, iso si, o esforzo por recuperar e ampliar o repertorio da gaita nos lugares e comarcas onde habitualmente se silenciaba a súa presenza.

Con moi bo criterio, segundo a nosa opinión, esta iniciativa musical respecta a formación máis tradicional dos gaiteiros solistas, ese bon facer dos gaiteiros populares, desterrando acertadamente a distorsión que supón o fenómeno recente das bandas de gaitas que loxicamente son obviadas. Se temos en conta que a maior parte dos temas gravados son catalogados como tradicionais (aínda que poderiamos falar dunha certa incoherencia ao introducir 7 temas de autor nun total de 52) normalmente aparecen amalgamados, pois o conxunto de 18 intérpretes tocan dúas ou tres pezas (hai quen seleccionou ata cinco) o que produce unha sensación auditiva máis variada e rica, difundindo temas descoñecidos ou redescubrindo outros que permanecían un tanto ocultos ou dispersos en gravaciois dos anos 90, ás veces difíciles de conseguir.

Sobre a filosofía do traballo tamén quixeramos anotar certas eivas que presentan o conxunto de pezas do CD, como é o “totum revolutum” pouco didáctico de pezas colocadas aparentemente sen criterio, o que pode levar á confusión dos neófitos e a pensar que un territorio administrativo con 150 anos de vida (como a división provincial actual)  é igual ao das distintas culturas tradicionais que nel conviven. Alberto Jambrina na reseña que se inclúe na carátula de Farrapos, furacos  y foles  dalgún xeito cremos que “desculpa” que se reúnan “gaitas gallegas y asturianas en do y en si b”  a carón de “gaitas que podemos fijar dentro de un contexto pastoril de afinaciones neutras”. Estamos a reproducir certos prexuízos na análise da situación da gaita nos últimos cen anos, evitando catalogar as cousas polo seu nome. De aí que o mesmo Jambrina fale de “varias prácticas gaiteras” sen rachar de cheo coas vellas teimas das influencias e “vinculaciones con las zonas limítrofes” á hora de abordar a existencia de distintas gaitas nas que se deu simplemente unha evolución digamos "natural" como a que temos que admitir para a gaita no Bierzo ao longo do século XX, sendo tan propias as denominadas gaitas de fol, como as galegas.   Ollo!,  a evolución da gaita no Bierzo foi en paralelo á de gran parte de Galicia, logo, é tan propia como a denominada “gaita de fole” que en realidade se corresponde a un estadio anterior. Isto si que o recoñece abertamente Jambrina “afinaciones naturales de muchos instrumentos populares de viento de todo el mundo incluidas numerosas gaitas antiguas de Galicia, Asturias y Portugal”. A saber, nuns lugares deuse esa evolución (insistimos desde comezos do XX) do modelo tradicional de gaitas que se preparan para os dúos, como é o caso do Bierzo, noutros estase a dar un proceso de transición, posiblemente na Cabreira, e noutros unha situación de “recesión/estancamento” do uso do instrumento de características normalmente máis primitivas. Evidentemente non podemos considerar tradicional o que fan os gaiteiros desde hai tan só 20 anos.

Botamos de menos, nun traballo de difusión coma este, un complemento (mesmo en formato PDF, como o que se facilita aos interesados reproducindo as partituras das pezas do CD e é un material de agradecer) un pequeno estudo que faga algún tipo de comentario e análise sobre o repertorio gravado.  O comentario de Jambrina na reseña resulta escaso e insuficiente, volvendo a usar circunloquios como "la moliñeira de Sésamo hemos de contextualizarla en el Bierzo y en la ligazón de esta zona con Galicia", en lugar de falar claramente de repertorio de corte galego,  pensando na aprendizaxe e fixación de criterios claros para os gaiteiros actuais e futuros. O estudoso da Escuela de Folklore de Zamora naturalmente faise eco de semellanzas que se dan especialmente entre o repertorio cabreirés e o de Zamora, ou os obvios entre a tonada asturiana e a montañesa, mesmo se preocupa pola relación da chifra e da súa influencia no repertorio da gaita.  Gustaríanos que houbese algún comentario máis profundo partindo da particulariedade que se dá neste territorio da confluencia do mundo da gaita co da chifla, semellante aos certeiros que fai o galego Pablo Carpintero no seu libro Instrumentos musicais na tradición galega(2009) ou  na dirección que apuntan outros traballos citados no noso libro  Palillos de Madeira (2010) sobre os xigantes e cabezudos de Vilafranca, no capítulo referido á danza e aos gaiteiros.

Para coñecer outras referencias sobre este traballo na prensa: no Diario de León 2012  e no 2013. O traballo está editado polo selo Música Contsume

No día 24 desde o Bierzo alborada para Rosalía

Hoxe día 24 de febreiro de 2013 a Escola de Gaitas de Vilafranca do Bierzo interpretou unha alborada para Rosalía de Castro á par que outros moitos gaiteiros/as de Galicia e para celebrar o 176 aniversario do seu nacemento en Compostela, na honra da autora do libro dos Cantares gallegos que se publicou hai 150 anos. A niciativa parte da Asociación de Gaiteiros Galegos, da Fundación Rosalía de Castro , da Real Academia Galega e da Universidade de Vigo.

Este día ás 12 h. soaron á par desde o Bierzo ata o mar en máis de 50 lugares unha alborada. Podedes comprobar como soaron no enlace da Fundación Rosalía de Castro entre as que figura a nosa.

Encontro de Gaiteiros Tradicionais (II)

  Estas son a portada e contraportada da carátula editada por Tecnosaga no vrao de 1992 da gravación que se realizou o 28 de decembro do 1991 no Teatro de Vilafranca do Bierzo para celebrar o X aniversario da Escola de Gaitas desta vila. A continuación seguimos reproducindo os textos do interior da mesma.

AS PEZAS E  OS  SEUS INTÉRPRETES (podes ir escuitando as pezas nos respectivos enlaces)


CARA A:  OS GAITEIROS DO PAÍS

Jota de Farelo:  José Farelo, natural de Hornixa (Corullón) acompañado ó tamboril por Ángel Barba Quiroga e ó bombo por Lisardo Bóveda, rememora unha vella jota que de mozo escoitou no seu pobo de fonda afición á gaita.

Moliñeira de Vilar: Tócaa Emilio Díaz Gutiérrez pertencente a unha saga de gaiteiros: "Os Gutiérrez" de Vilar de Aceiro (Vilafranca). Do seu tío, gaiteiro do cuarteto, aprendeu un repertorio que hoxe conserva coma un legado familiar. Acompañan a Emilio, Nemesio García á caixa e o bombo José A. Viejo González.

Rumba: Emilio coa mesma formación interpretou tamén unha rumba, ritmo fruito da moda á que os gaiteiros víanse obrigados a adaptarse pola esixencia e para agrado do público.

Muliñeira do Pombo: Francisco Terrado Farelo (Oencia) recolleu dos cuartetos que tocaban sendo el mozo, entre eles o de Pedro "o Pombo", pezas propias coma a presente muliñeira que soou nunha gaita que tein de máis de 70 anos, tocando á ciaxa Mauel Rodríguez Oulego e ó bombo Francisco Rodríguez fernández, vecíns do gaiteiro.

Jota cantada: Os gaiteiros ao ter que facer a festa enteira tiñan no repertorio pezas cantadas para darlle máis variedade. esta jota cantada foi seleccionada do repertorio do gaiteiro Leonardo Gallego e de Agustín García, que puxo a voz, ambos os dous sendo naturais do concello de Trabadelo, residen en Vilafranca. Pepo Nieto, percusionista da Escola tocou o tamboril.

Montañesa/ A Carolina: Os mesmo inteépretes engarzan dúas pezas moi do gusto dos gaiteiros tradicionais cousa que no transcurso da festa facían de seguido. A montañesa é representativa das pezas cantadas en pequenos corros cun sabor autóctono que os informantes chaman "do pueblo"ou "propias". outramente " as asturianadas" parecen responder a unha influencia recente no Bierzo espalladas desde zonas mineiras. A Carolina, pola contra, é moi popular, trátase dunha canción ampliamente estendida non só nesta zona.

Furiqueille a muller a Bartolo: Clemente de Ferreira (Ibias) gaiteiro que dixita pechado e digno representante do xeito de todar, do repertorio e da afinación da gaita de concellos como o seu, Navia de Suarna e a a parte máis occidental do val ancarés que manteñen peculiaridades especificas moi chamativas, tanto como o mesmo nome da muiñeira que interpreta acompañado de Cándido Meixide.

Jota dos 28 puntos: Clemente interpretounos tamén unha jota moi estendida e coñecida, incluso por gaiteiros asturianos. Agradecémoslle moi de veras a súa participación no Encontro, así como aos seus amigos de Ibias que a fixeron posible.*

Pasodobre Arxentino: Lisardo Bóveda é un gaiteiro nada na provincia de Ourense, pero de tempo atrás reside no Bierzo. A súa colaboración desinteresada contribuíu grandemente á realización do Encontro. Lisardo e Gonzalo, o seu fillo, ás gaitas, Ángel Barba Quiroga ó tamboril e José Farelo ó bombo interpretan un pasodobre, ritmo recente coma a formoación utilizada, o dúo de gaitas, que chega a estas terras pola influencia que tiveron dúos de gaitas como os de Soutelo de Montes (Pontevedra).


CARA B: ESCOLA DE GAITAS E INVITADOS

Volteo de campanas (13 setembo 1981):  Unha das derradeiras ocasiois nas que as campás de San Nicolás o Real voltearon no día da festa patronal ten cabida eiquí pois forma un todo coa danza dos Xigantes. Sirva esta gravación de reivindicación do patrimonio folclórico reclamando de quen dependa a recuperación deste volteo.

Danza de Xigantes e cabezudos: Esta peza tocouna José Fernández, gaiteiro de Vilafranca, quen co seu pai, autor deste pasodobre posiblemente, formaba parte dun dos tres cuartetos que a principios de século había na vila. Introducimos unha segunda parte con outras versiois entre elas a do gaiteiro que saía cos xigantes ultimamente, Isidro Álvarez.

Procesiois:Dáus pezas procesionais recollidas do gaiteiro de Soutelo (Trabadelo), Isidro Álvarez. A primeira de carácter máis tradicional era interpretada na procesión de Corpus de Soutelo. A segunda parte do repertorio da banda de Vilafranca para as procesiois de Semana Santa, que Isidro tocou no ano 80 na procesión de Venres Santo.

Pasodobre de Pepe: Recollido do repertorio de José Fernández trátase dunha peza de principios de século, ritmo que causou furor daquela, sendo incorporado e adaptado polos músico locais. Nós tocámolo coa formación de quinteto (moi frecuente destas datas na zona) que contaba con dúa sgaitas, clerinete requinto, tambor e bombo.

Muliñeiras de Isidro: A muiñeira, muliñeira ou moliñeira (das tres formas é chamada) é o con muito o ritmo máis representativos presentes na zona. Estas dúas xuntas recollímolas do repertorio de Isidro Álvarez.

Jota de Lugo: No apartado de invitados contamos coa presenza duns amigos que son da casa.  Con eles convivimos muitas veces na Romaría de Fombasallá, lugar deencontro dos gaiteiros do páis. Eles son "Os Tafaredas" gaiteiros de Pedrafita do Cebreiro.

Jota de Melide: Esta peza recollida dos Garceiras de melide, interpretouna Cándido Meixide, qu etocou a gaita de barquín (copia dunha curiosa rareza do sul de pontevedra) e Loli Bravo á pandeireta. Os dous son membros de Pallamallada (Vilagarcía de Arousa) un dos grupos tradicionais de maior prestixio no folclore galego.

Abrente en Cordobelas: Alborada composta por Roxelio de Leonardo Bouza que foi interpretada por Xaquín Xesteira, nado en Cambados (Pontevedra) que con vinte anos de idade ten unha longa traxectoria no mundo da gaita. Pertence aos Gaiteiros Treixadura, sendo anteriormente alumno de nando casal na Banda de Gaitas de Vilanova de Arousa. El puxo unha rúbrica do bon facer dun gaiteiro neste Encontro de gaiteiros Tradicionais. O tamboril tocouno Pepo Nieto da  Escola de Gaitas.

Vilafranca, xullo de 1992

* Esta peza que Clemente tocou non foi incluída finalmente na gravación debido a un erro da casa discográfica, aínda que si aparece nos textos. No seu lugar no cassette pódese escoitar a Moiñeira de Batribán.