Pablo Carpintero na procura da gaita galega máis antiga

A gaita de Xan de Campañó (século XV)

 Pablo Carpintero volve a sorprendernos coa datación da gaita galega máis antiga que se conserva.unha das gaitas que pertenceu ao gaiteiro Xan Tilve de Campañó que segundo puido investigar e acaba de difundir o propio artesán pódese saber se unha gaita como esta ten unha antigüidade determinada.  Escuitemos no seguinte vídeo a explicación de como se logrou constatar cienificamente  que era tan antiga esta gaita e tamén como soa:

Deixamos un par de enlaces a páxina web de Pablo Carpintero con máis información sobre o tema: 

A gaita de ronquillo de Xan de Campañó

Sobre a gaita de Xan de Campañó do século XV

-

Concerto didáctico sobre: Os Instrumentos Musicais na Tradición Galega

 Colgamos a seguir VOLVER Á TERRA un concerto didáctico do 2013 para o Proxecto Ronsel que deron Pablo Carpintero, Rosa Sánchez e Gustavo Couto. Un interesante documento que podemos ver grazas ao propio Pablo Carpintero ao que lle agradecemos que permita gozar de eventos verdadeiramente interesantes aínda que sexa en diferido.

28 ANOS SEN RICARDO PORTELA: FALANDO DO SEU LEGADO

Para quen coñeceu a Ricardo Portela en persoa entenderá perfectamente o título co que honramos hoxe a súa memoria. Era un home entusiasta, alegre e rigoroso, desprendía simpatía polo seu carácter afable e falangueiro, moi efusivo coas maos e acenos para subliñar cada cousa que dícia. Sempre falaba en público con fondo sentimento e claridade, ao pan, pan e ao viño, viño. En privado gustaba das bromas e das anécdotas. Pero o máis importante que nos legou foron dúas cousas: un estilo e unha forma de interpretar a gaita singular e un tremendo esforzo por dignificar a música tradicional que o levou á presidencia da Asociación de Gaiteiros Galegos. Ambos son o seu legado do que en boa medida todos nós, os gaiteiros de hoxe, somos herdeiros. Herdanza sobre a que en último termo quixeramos hoxe reflexionar.

O estilo, o xeito de tocar pechado (clave da súa actual recuperación)  e ata o repertorio de Ricardo Portela son claramente identificables e, en gran medida, referenciais, aínda que, temos que puntualizar tamén,  non de todo irrepetibles. Os Irmáns Portela foi unha formación que viviu e tocou nos anos 60 ata os 90, pero Ricardo xa tocara de novo, seu pai tamén era gaiteiro e acordeonista. Ricardo naceu no ano 1920 en Viascón, Cotobade (Pontevedra).  Formaría o seu primeiro grupo nos anos 30 en Vigo a onde se trasladara e residía a súa familia daquela, chegando a coincidir tocando cos famosos Gaiteiros de Soutelo. A guerra do 36 truncou o porvir daquel grupo e provocou un longo silencio de máis dunha década  na vida musical de Ricardo. Tras facerse cunha nova gaita, volvería a  tocar, pero como moita xente tipo que emigrar a Venezuela onde soaría a gaita con frecuencia. Mais  nos anos 60, de volta en Galicia veremos emerxer e asentar un gaiteiro perfeccionista. É o rexurdir con forza dos Irmáns Portela que gravaron varios discos e cuxas cassettes fixéronos moi populares. O toque pechado, un repertorio da zona de Visacón recuperado son marcas que fan del unha referencia coa volta á Democracia e o agromar do asociacionismo cultural que o vai levar a participar decididamente  na creación  da Asociación de Gaiteiros Galegos da que vai ser elixido seu primeiro Presidente.

O orgullo que transfería ao feito de tocar a gaita en público é outra das súas facetas máis destacables. Viñamos dunha marxinación secular da figura do gaiteiro que esixía un cambio radical que el protagonizou ata o punto de non tocar nunha festa se non aparecían na publicidade da mesma o nome do gaiteiro en pé de igualdade co de calquera outro grupo ou orquestra. Un proceso de dignificación que atopou tamén na Asociación de Gaiteiros Galegos a súa defensa máis xenuína e eficaz.

O legado de Portela ten logo un valor substancial e indiscutible para o lugar que ocupa a día de hoxe, pero debemos tamén  analizar varias consecuencias do pulo que a súa presenza e herdanza trouxeron para a música tradicional galega.  Portela foi un referente a imitar nun momento en que a enorme riqueza e variedade do noso folclore aínda estaba para a meirande parte da sociedade por descubrir, ademais de vivir unha circunstancia na que os medios de reprodución e gravación produciron un cambio revulsivo para unha grande parte de mozos e mozas interesados pola súa cultura, que coñeceron a través das gravaciois de grupos como or Irmáns Portela.  Cuando naceu a Escola de gaitas esta era unha das fontes das que bebían o Colectivo Paseniño, un dos xermolos do que é hoxe Treixadura.

Aquela precariedade da que se partía levou a un gran número de grupos novos a copiar e repetir de xeito máis ou menos afortunado aquilo ao que tiñan acceso,  aquel xeito de tocar, aquel repertorio que os Irmáns Portela significaban con todo o que isto ten de bo e con todo o que ten de malo.  Por unha banda, foi moi positivo, deu paso a grandes gaiteiros cunha formación rigorosa e unha filosofía do mundo da gaita capaz e poderosa, pero pola outra afondou, polo menos durante unha longa década, a enorme distancia que xa habia daquela coa variedade e riqueza que caracteriza a música popular galega e que vivía soterrada pola decadencia inexorable do mundo rural tradicional, esa que o mesmo Franquismo cultural incenciaba, a pesar da volta da democracia. Perpetuándose así a fórmula de marxinalidade e ignorancia meirande desta parte do folclore  para as novas xeraciois de gaiteiros/as.

Hoxe con perspectiva temos logo que poñer en valor todo o transcendental legado de Ricardo Portela, sen deixar de evidenciar que, sen lugar a dúbidas el mesmo relegaría dunha uniformidade e falta de diversidade que aínda están por chegar e encher con plenitude o panorama actual do mundo da gaita e da música tradicional galega. Lembremos que esa tendencia á uniformidade, o bo facer de Ricardo Portela non foi quen de detela. Esa visión do mundo da gaita á que non lle custou nada reproducir en certo modo unha visión propia do Franquismo, prosperou e maniféstase como un insulto á intelixencia hoxe en fenómenos como as Bandas de Gaitas que camiñan a anos luz da propia tradición.

Sobre a gaita galega occidente e oriente

Un vídeo mui interesante de TRADI GAITA que agradecemos e compartimos.

Fabricando unha pipa de castañeiro

Pablo Carpintero colgou no seu facebook esta intervención súa no Luar facendo unha pipa coa cortiza do castañeiro.
Como sempre este espectacular gaiteiro e investigador está ben documentado como podedes apreciar nesta entrada sobre a pipa no seu monumental libro sobre os Instrumentos musicais na tradición galega (que, como ben podedes intuír, tamén inclúe ao Bierzo) un marabilloso e completisimo traballo digno de coñecer e difundir. Grazas aos autores e grazas ao Consello da Cultura que colgou no 2011 esta versión para a súa difusión vía dixital, unha espléndida iniciativa que nos gusta e coa que queremos contribuír dende este humilde blog. Trátase dunha obra voluminosa que describe 150 instrumentos e que na versión dixital incorpora vídeos o que enriquece aínda máis a copiosa documentación coa que está elaborada.

 Volvendo ao tema da pipa, Carpintero fala tamén da gaita de alcacén que é outro tipo de instrumento de feitura popular que servía de iniciación como o da pipa de castañeiro, pero que se usaba máis noutras zonas, cuxa apreciación é realmente interesante á hora de coñecer os primeiros pasos dos nosos gaiteiros tradicionais.

Unha triloxía sobre a gaita

Están botando  pola TVG este mes dedecembro un gran traballo audiovisual de difusión, recente e moi interesante. Consta de tres partes. A 1ª parte  podes vela no seguinte enlace: CRTVG un documental sobre a gaita galega.

O programa “Naqueles Tempos” comeza hoxe unha triloxía sobre a gaita galega, desde as súas orixes remotas, hai tres milleiros de anos, ata a explosión de gaiteiros e gaiteiras nos anos 90.

Esta entrega do espazo da TVG abranguerá desde as orixes do instrumento ata o inicio da Guerra Civil Española. Os anos escuros do medievo, o rexurdimento, a simboloxía do gaiteiro, a relixiosidade, a festa, etc. son algúns dos argumentos dun programa en que se falará de figuras como Ventosela, Perfecto Feijoo, Santalices e Avelino Cachafeiro, entre outras.

Conducido por Helena Soto e Moncho Lemos, participarán nesta entrega de “Naqueles Tempos” Pablo Carpintero, Hught Cheape, Xabier Blanco, Lorena López Cobas, Xosé L. Foxo, Ana Filgueiras, Xosé A. Durán, Antón Santamarina, Xesús Alonso Montero, Cástor Castro, Anxo Pintos, Xosé M. Rivas Troitiño, Antón Corral, Xosé Ferreirós e Xaime Estévez.

Tamén podes ver  a segunda entrega da triloxía na que se aborda o mundi da gaita galega dende a Guerra civil á morte de Franco, facendo memoria de feitos tan curiosos como os da recolleita de Alan Loman de 1952 entroutos a un gaiteiro da Gudiña, Faustino Luis Seoane, da implantación da "Sección Femenina" polo réxime franquista, e dando logo  un repaso polas principais formaciois que resistiron naqueles anos difíciles: Os irmáns Garceira de Melide, Airiños do Parque de Castrelo de Vigo, Os Morenos de Lavadores, Os Irmáns Portela,  Os Montes de Lugo, Os Campaneiros de Vilagarcía, Os Areeiras de Catoira, Os Tempranos da Coruña, Os Rosales de Rianxo ata chegar aos Faíscas do Xiabre e os Raparigos de Ferrol. Gustonos comprobar que o traballo que realizamos xa hai un tempo colaborando e impulsando o proxecto da realización dun estudo sobre a vida e a obra dos Campaneiros é un material recoñecido e incorporado a traballos posteriores coma este audiovisual, especialmente no tocante a anécdotas de interese como a aspectos gráficos (un gran número de fotografías que reproducimos no libro editado no ano 2005)

Título do programa da TVG que emite a triloxía.

Citanse a todos eles tanto polo feito de gravar como de manifestar esa diversidade de repertorio e mesmo sonora que era daquela unha característica ao tocaren con gaitas de dististas afinaciois que eran representativas das distintas zonas (algo que comentamos xa noutra entrada titulada a gaita folclórica a debate): as grileiras e o maior uso de adornos das Rías Baixas, o Si bemol e un uso máis sobrio das comarcas do norte e o interior de Galicia,

Aínda faltaba a emisión  da terceira parte desta triloxía  cando creamos a entrada, que finalmente se emitiu o 23 de decembro. nesta terceira parte nótase máis a ausencia de voces menos institucionais e máis críticas co devir da gaitas nas últimas décadas. ë moi evidente, por exemplo, a importancia que se lle dan ás tomas de posesión de Manuel Fraga como presidente da Xunta coa presenza de centos e centos de gaiteiros ou  na chamada "guerra das gaitas" darlle voz a Foxo e non ofrecer ao telespectador unha opinión de contraste en tempo e forma como a da Asociación de Gaiteiros Galegos, co que dalgún xeito convértese o documental por momentos e parcial e falta de obxectividade.

 Os tres programas son un repaso áxil sobre a historia do instrumento que a pesar de centrarse en Galicia, reproduce indirectamente as idas e vidas polas que pasaron os gaiteiros e o mundo da gaita tamén na nosa comarca do Bierzo.  Nosoutros eiquí no Bierzo, ao igual que se fai na primeira parte da serie, podemos ratrexar a presenza dos gaiteiros ao longo da historia tanto en testemuñas artísticas do estilo de figuras de retablos das nosas igrexas, como en textos de autores do Rexurdimento afincados no Bierzo coma Antonio Fernández Morales, que editou os seus versos en galego do Bierzo dous anos antes que Rosalía e que nomea ao gaiteiro de Sorribas e a presenza da gaita nas vendimas de Vilafranca. E logo, a historia do gaiteiro da Gudiña que aparece na segunda entrega, podería ser en gran medida a historia de muitos dos nosos interpretes tradicionais, a meirande parte falecidos xa, Isidro, Pepe, Emilio... Outro aspecto interesante deste documental é que nos axuda a entender o mundo da gaita no seu conxunto pois, sen lugar a dúbidas, formamos parte deste mundo que se retrata nestes programas nos que botamos de menos algunha chiscadela á existencia de gaiteiros de gaita galega máis aló do Cebreiro.

A gaita de sabugueiro ou bieiteiro

Esta gaita que eiquí vedes fíxoa  Pablo Carpintero, un estudoso e autor do libro "Os instrumentos musicais na tradición galega". Este traballo que recomendamos encarecidamente foi merecente dun programa do ALALÁ que poñemos a vosa disposición a seguir como primeira achega aos seus contidos e pormenores:

 Volvendo á gaita de sabugueiro, sabemos que Eduardo González, gaiteiro dos Ancares, coma outros muitos gaiteiros consultados, comezaron a súa andaina no mundo da gaita aprendendo a tocar cunha destas gaitas de sabugueiro ou "bantieiro"( así lle chamou Eduardo á árbore coa que fixo a súa primeira gaita), noutros lugares facíana de cana ( no Bierzo esta planta non abunda, de aí que se fagan de sabugueiro "sambucus nigra") . En ocasiois incorporábanlle un fol de vexiga de porco que vestían para que non rebentase cun traxe feito de calquera tea ( Eduardo confesounos que usara unha media vella da súa irmá).

Podedes saber máis, mesmo como soa e como se constrúe esta primitiva gaita que servía habitualmente para dar os primeiros pasos neste mundo de gaitas. Tamén podedes ver no seguinte vídeo a Pablo Carpintero facendo unha gaita, esta vez de cana.