UNHA TARDE DE BUREO

 

A Escola de Gaitas de Vilafranca intervirá no espectáculo: Unha tarde de Bureo con dúas pezas emblemáticas da nosa vila natal: A canción dos maios (para a que contaremos coa colaboración da Esculea Municipal de Música Pedro Halffter Caro) e a Danza de Xigantes e Cabezudos.   

O próximo sábado 22 de novembro ás 20:00 h., terá lugar no Teatro Bergidum de Ponferrada o espectáculo musical "Unha tarde de bureo", no que participan varios grupos e solistas destacados da comarca do Bierzo.

Con este evento festivo ponse en valor a tradición berciana a través dos 12 meses do ano, con actuaciois dedicadas a cada un.

Entradas á venda no teatro e en www.giglon.com

A recaudación da entrada irá a favor do Instituto de Estudios Bercianos.

PROGRAMA

DOSSIER

LETRAS GALEGAS PARA AS NOSAS CANTAREIRAS

 

O grupo de Pandeireta da Escola de Música de Vilafranca homenaxeou ás pandeireteiras do Bierzo con motivo do Día das Letras Galegas, ao igual que fixeron muitos agrupaciois e entes culturais en Galicia, xuntándose para cantar e bailar na súa honra. 

Centos ou miles de anónimas cantadeiras homenaxeadas no Día das Letras 2025

O territorio galegofalante do noroeste peninsular foi quen de gardar un tesouro patrimonial monumental que permanecía á vista de todos a súa sorte,  á intemperie dos tempos,  e que, por non ser valorado convenientemente (cuantas veces actuamos como cegos  por, como á espera da morte, de oculto e marxinado que estaba. Falamos da tradición oral. A non querer ver o que temos mesmo diante dos ollos), semellaba  estar, sen enterrar, soterrado Real Academia Galega acertadamente rescata este tesouro que chegou vivo ata o século XX para promover a súa redescuberta ben entrado xa o século XXI e darlle oportunidade de seguir vivo e con futuro nas maos da mocidade toda.

 

Se queres que te queira

quéntame o mirar,

encende a pel da noite,

térmame, puñal.

Á miña porta levas

maos pra me abrir,

no centro do teu nome

dígoche que si.

Nos labios unha rosa

pro meu caravel,

que se revolve en febre

cuando te vou ver.

Se queres que te queira

dáme de beber,

regueiro de auga doce,

morte do porqué.

 

  A poucos quilómetros de Vilafranca cantábase este cantar, en Chan de Vilar foi recollido por Dorothé Schubarth nos anos 80... hai algo menos de 50 anos a tradición oral seguía viva, pero aparentaba estar ferida de morte pola falta de poboación, pola emigración, outro efecto dese capitalismo depredador no que habitamos. Este patrimonio da oralidade que representan as vellas pandeireteiras,  sorprendía no ano 1978 a unha  musicóloga especialista suíza ata o punto de que decidiu pasar eiquí, entre nosoutros, 20 anos da súa vida realizando un complexo e duro traballo de campo polas aldeas de noso e, sen reparar en fronteiras (quero dicir que tanto recolleu coplas no concello de Candín, Balboa ou no de Corullón, como no de Cervantes, As Nogais e Pedrafita). O resultado espectacular que nos deixou a cambio é unha das máis importantes colecciois rexistradas da música popular de Europa, un verdadeiro Pórtico da Gloria, en forma de Cancioneiro Galego de Tradición Oral. Certamente ese tesouro que permaneceu por séculos vivo en cada casa do rural de Galicia, do Eo Navia, das Portelas e do Bierzo, como constatou aquela especialista marabillada, era singularmente arcaico e rico. Outra cousa marabillosa é o vigor que este traballo documental inmenso está a experimentar 30 anos despois da súa publicación, algo que lamentablemente non puido disfrutar de vagar a súa autora a musicóloga suíza falecida no 2023, pero si o seu colaborador e coautor da obra, ademais de eminente filólogo, Antón Santamarina. Este patrimonio inmaterial da tradición oral está sendo actualmente un referente obrigado para muitos mozos e mozas de hoxe sensibles ante a natureza tan atractiva desta riqueza que, tras pasar centos de anos anónima de boca en boca, centos e centos de melodías e versos en lingua de labregos e pastoras, fruito da creatividade dunha sociedade rural poderosamente harmónica e tremendamente humilde, emerxe con forza agora nas gorxas novas e agradecidas. 

 Non obstante, a Academia Galega con esta celebración quixo honrar no Día das Letras a 7 cantadeiras (Rosa e Adolfina Casás, Eva Castiñeira e Teresa García, Prudencia e Asunción Garrido e Manuela Lema) rachando por fin co tradicional anonimato desta expresión popular espontánea e espléndida.  Homenaxea a 7 mulleres con nomes e apelidos que representan a eses milleiros de pandeireteiras que, xeración a xeración, chegaron ata os nosos días cantando, ben para reproducir e transmitir con cariño este legado de centos de anos atrás, ben para recrear e compoñer novas coplas con naturalidade, porque tamén elas foron autoras, mais autoras sempre anónimas.

A primeira vez que eu escuitei falar dun grupo de cantadeiras do Bierzo e na nosa vila foi igualmente unha breve referencia directa dunhas mulleres anómimas que cantaban ao pé de San Nicolás muitos domingos coas súas pandeiras aló nas primeiras décadas do século XX. Efectivamente o fenómeno do seráns, das ruadas, foliadas, fiandois, polavilas...( ten unha chea de denominaciois), respondía ás peculiaridades de cada aldea ou vila e podían relacionarse con diversos labores propios do calendario tradicional, pero, en todas estas xuntanzas soaban as voces sabias e femininas acompañadas das pandeiras. Un home case octoxenario, Don Alejo Sandes, recordoume deste xeito o baile popular liderado por mulleres na nosa vila. Non tardamos en atoparnos logo, nos anos 80 na romaría de Fombasalá a Estrela de Pobladura de Somoza coa que tantas veces pasados os anos compartimos cantos de pandeireta, festas locais e bailes. Lembramos agora tamén a Remedios de Prado de Paradiña e, nos magostos, a Socorro  González de Vilar de Aceiro, Arxentina Frey cantadeiras da Somoza que seguiron e seguen a outras muitas que fomos descubrindo algo máis tarde  Aurora e Severina Abella de Pereda,  Herminia Brañas de Vilariños, Amparo Voces de Borrés, ...     

Despois de que unhas pandeireteiras como as Tanxugeiras estivesen a punto de representar a España no Festival de Eurovisión de hai dous anos,  cunha proposta tan radical,(é dicir, propia da raíz, da tradición oral na que se criaron) e provocasen unha especie de alegre revolución cantada ao son das ferreñas das pandeiretas,  a presente celebración do Día das Letras é logo unha oportunidade ideal para asentar este rexurdir da tradición oral entre as xeraciois máis novas.  Ofrece, ademais, unha revisión profundamente didáctica do proceso previo, do labor de recompilación de centos de agrupaciois folclóricas, de colectivos e persoas interesadas neste fértil terreo da oralidade á que se deben logo formaciois musicais de distinta índole que foron recollendo, estudando, difundindo, recreando e revitalizando o panorama da nosa cultura, da cultura que compartimos O Bierzo e Galicia e que se manifesta, claro está, en galego, esa da que Amancio Prada, Aínda, Rapa das Bestas, as Cantareiras de Arnado ou a Escola de Gaitas de Vilafranca son só alguis nomes que testemuñan como se vai concretando na historia da nosa comarca esta magnífica herdanza patrimonial, marca indiscutible da identidade berciana.      

 

Héctor M. Silveiro Fernández

SARMIENTO Á CABEZA DOCUMENTANDO A MUIÑEIRA

 

O padre  Martín Sarmiento é un personaxe realmente curioso e sorprendente. Que Sarmiento era un adiantado a súa época, un sabio e un erudito non nos cabe a menor dúbida. Para o mundo da gaita e a música galega é ademais unha fonte riquísima de documentación. Un recente estudo pon en valor o papel de precursor do frade bieito que tamén ten para a etnografía e o folclore ao estudar a muiñeira e caer na conta que o ilustrado nacido en Vilafranca foi o primeiro en documentar a palabra muiñeira.  

El realmente usa ao escribir estes versos do seu Coloquio das mil duascentas coplas ou Coloquio dos 24 galegos rústicos, escrito en 1746, a denominación de moiñeiras como se observa claramente na foto da edición facsimilar.

Podes saber máis sobre o asunto no blog amigo OMEGODAESCOLA  

A AGG, unha asociación da tradición viva

 Unha reportaxe da RTVG sobre a Asocación de Gaiteiros Galegos. Algo mái sque unha asociación de gaiteiros e gaiteiras, de bailadores e de interpretes e artesáns de instrumentos tradicionais galegos.

PRIMEIRA LECTURA: APROXIMACIÓN A LA GAITA Y SU USO EN EL BIERZO Y CABRERA

Parabéns Diego e graciñas

Ao rematar unha primeira lectura da Aproximación a la gaita y su uso en el Bierzo y la Cabrera de Diego Bello Fernández, quixeramos facer unha primeira valoración dun xeito áxil, quizais algo precipitado, pero tendo pendente outras máis detalladas e sosegadas relecturas. Debemos felicitar sinceramente por este traballo ao seu autor porque realmente supón un decidido paso adiante no coñecemento dos gaiteiros do país,  á vez manifestar publicamente un duplo agradecemento, por unha banda pola relevancia que isto ten para nós como bercianos e amantes da cultura e pola outra por consideralo dalgún xeito continuador do camín emprendido pola Escola de Gaitas no ano 1981. Confirmamos as nosas expectativas ao ter nas maos un verdadeiro ensaio que usa dunha óptica ben distante da que, por exemplo, se desprende daquel Cancioneiro Oencia e contorna  de X.L. Foxo  e que, habendo aínda camiño por andar, significa un punto e aparte sobre o que ata o de agora se viña publicando no mundo da gaita no Bierzo. Quixeramos dun xeito inxel e sinxelo, sen excesiva argumentación pois, poñer branco sobre negro algúas das nosas análises iniciais, primeiras sensaciois sobre esta investigación e a súa transcendencia aplaudindo a filosofía  e,  claro está, o rigor que, en xeral, se aplica ao conxunto da xenerosa serie de datos que se manexan.

 

O maior catálogo de gaiteiros tradicionais do Bierzo e da Cabreira

Destaquemos como máis significativos, dous dos grandes acertos e aportaciois que Diego Bello realiza: O extenso inventario de gaiteiros da comarca do Bierzo e da Cabreira, así como a análise do repertorio destes gaiteiros. En ambos casos cuida o detalle e procura afondar ata onde puido iluminado por un coñecemento o máis directo posible da información que reúne. Esta singularidaridade, por forza e lamentablemente, estando como estamos á altura do século XXI,  realza o esforzo extraordinario realizado, dada a case total desaparición das últimas xeraciois de gaiteiros tradicionais, esas que non viviron o que podemos denominar o boom da gaita dos anos 80 que medrou en parello á difusión de festivais do mundo Celta, as bandas de gaitas e demais produtos de recente creación.   Fronte a esta fortaleza o traballo resíntese  desa falta de efervescencia e frescura sendo testemuña do declive destas últimas décadas do mundo da música popular de raíz. As limitaciois que implican abordar este tema pasado o ano 2000, son resoltas con destreza indagando en fontes documentais e outros traballos para ofrecer unha idea de conxunto notable e  publicar o maior catálogo de gaiteiros tradicionais para estas dúas comarcas,  un obxectivo envexable que nos marcaramos Gonzalo Bóveda e mais eu nos anos 90 na propia Escola de Gaitas e que, dalgún xeito, vemos culminado na autoría de Diego Bello. O autor, intelixentemente, foxe da exhaustividade á que outros renunciamos hai tempo, pero á vez, fruito dun bon traballo consegue un excelente resultado. Subliñamos como excelente o que se coloca como modelo, os gaiteiros do Concello de Trabadelo, aínda que tampouco se quede atrás a cata realizada para o conxunto de concellos da Cabreira.

No tocante ao repertorio creo que foi pouco ambicioso e é menos brillante do que nos esperabamos. Trátase dun tema arduo que con criterio óptimo incorpora os sons dos informantes. Os audios verdadeiro cabalo de batalla ao que  se enfronta á hora de asentar como é debido unha empresa destas características do que temos que dicir sae ben parado e cremos que con certa cautela evita ser xeneroso en exceso, reservando (permítasenos a metáfora) parte do material pirotécnico para a seguinte festa, á que parece evocar sen citar mesmo se se observa o título da obra.

Algo que podería mellorarse

Reparemos agora nalgunha cousa que non nos gustou, Insistimos, nesta primeira e impetuosa lectura, e que, en gran medida, cremos que non depende do propio Diego.  Este libro ve a luz grazas a ter acadado un premio (o Premio de investigación Antonio Estévez na súa segunda edición ano 2016). Cremos que este publicación precisaba outro trato, con maior personalidade que non soubo ver a institución que o edita, o Instituto de Estudos Bercianos que prefire abaratar custes xuntando varios textos nun só exemplar, os premios de varias ediciois, en lugar de darlle a dimensión que corresponde e o percorrido que precisa seguramente tanto este, como os outros textos premiados.  Unha evidencia do que estamos a dicir é que se presenten en formato dixital capítulos enteiros non pouco esenciais ( como o mesmo inventario de gaiteiros entre eles). O disco cos anexos debería ser o espazo exclusivo para audios e vídeos. O anómalo resulta a publicación dixital dunha gran parte de textos e fotografías que enriquecerían a todas luces unha edición en exclusiva deste ensaio.

A modo de conclusión: Saber beber das fontes

Diego coñece a diferenza de beber, sen máis,  e de saber beber das fontes e isto constitúe outro dos valores desta Aproximación....  Enfatízase, cousa que é de agradecer, o noso papel de vangarda no estudo do mundo da gaita no Bierzo, algo que outros esquecen, pero do que Diego non renega. Gustounos comprobar que o noso labor, o da Escola de Gaitas de Vilafranca se recoñece directa e indirectamente en cantidade de aspectos, matizando, complementando ou establecendo criterios diferentes. Pensamos por iso que Diego desaproveitou a nosa proximidade para contrastar abertamente con nós cuestiois que deberiamos abordar.  Entendemos que o fai consciente da certa carga de prexuízos que suporía ter que reconsiderar e a necesidade da procura dunha independencia no discurso, que, de todos os xeitos, non hai quen poida cuestionala. O certo é que estamos traballando no mesmo campo e ao igual que Luis Mondelo ou Pablo Carpintero e tantos outros, procurar a conversa fluída no mundo da gaita no Bierzo resultaría realmente gratificante e feraz para seguir dando pasos.

Rematamos, polo de agora, este noso primeiro achegamento, volvendo a incidir no transcendente e imprescindible valor desta Aproximación.... para poder coñecer mellor aos gaiteiros do país e co contento de poder contar con este bon traballo para poder seguir avanzando con pé firme na posta en valor da nosa cultura tradicional.

                                                                                                                         CONTINUARÁ

UN LIBRO SOBRE O ARTESÁN DA GAITA XOSÉ M. SEIVANE

Un novo libro chega ás librarías sobre un dos artesáns da gaita do século XX en Galicia que serviu de ponte co século XXI. Repasamos brevemente á calor da nova desta publicacion sobre Xosé Seivane os fitos que para nosoutros supuxo, como tamén o que significou para o mundo da gaita galega, ademais de agradecer e celebrar con alegría este traballo necesario. Xosé M. Sánchez Rei é o autor do texto subtitulouno A Gaita con maiuscula e inclúe unha recompilación con partituras de pezas do repretorio de Seivane transcritas por Daniel Bellón e Pedro Lamas. 

Xosé Seivane soubo, como dicimos máis arriba, manter transitable esa ponte entre o tempo previo ao Franquismo (comezou a traballar no ano 1939) co que isto supuxo para o feito cultural para calquera das súas facetas, en especial,  para as manifestaciois de corte popular e a de raigame galega. Soubo manter despexado e aberto ese camín  para atravesalo e saír á outra beira, a que se inauguraba tras da morte do Ditador, cara a un mundo novo con afán por mellorar, pero sen sucumbir á desvirtuación da tradición que outros emprenderon. Mantivo o apego ao propio contribuíndo con rigor a situar a gaita galega ao nivel que se precisaba e dende a reafirmación do local facer do seu traballo un valor internacional.

É certo que foi un traballo colectivo, pero persoas e personalidades como a de Xosé Seivane fixeron que esa ponte fose transitable e referencial á hora de falar hoxe, no século XXI, da nosa gaita. Dotou aos mellores interpretes da gaita de Galicia de instrumentos de calidade nun labor sabio que ademais tivo a pericia de saber transmitir e comunicar ao dar paso para este século XXI ao Obradoiro de gaitas Seivane onde os seus fillos proseguen fieis ao legado do seu pai, facendo medrar o prestixio e a importancia do traballo que humildemente comezou nun curruncho en Ribeira de Piquín na Galicia Oriental.

A Escola de Gaitas de Vilafranca con Xosé Seivane e con Xanciño, Tono e Xocas entre outros en Ribeira de Piquín ano 1990

Eilí fomos nosoutros, a Escola de Gaitas de Vilafranca guiados polos amigos e bos gaiteiros Xanciño, Toniño e Xocas a mercar as nosas segundas gaitas, a coñecer a este magnífico artesán e a esta magnífica persoa.  Non esqueceremos nunca aquel día cuando fomos a recoller as gaitas acompañados duns padriños de honra para tal ocasión (estábase xestando Treixadura). Tampouco esqueceremos outros momentos nos que coincidimos con Seivane, como o pregón no Festival de Pardiñas no ano 1994,  outro deses fitos nos que se escribe a Historia do mundo da gaita galega do século XX. Unha relación  que segue viva e que agora se mantén cos seus fillos, Álvaro e Xosé Manuel en Cambre.

Recomendamos pois, transitar esta ponte unha vez máis a través deste libro sobre Xosé M. Seivane Rivas e aproveitamos para dar os parabéns á Asociación de Gaiteiros Galegos pola súa nova imaxe.
     

Un merecido premio a unha nova aproximación ao mundo da gaita no Bierzo

Acabamos de saber do premio a un traballo de investigación titulado “Aproximación a la gaita y su uso en el Bierzo y la Cabrera “ de Diego Bello, e quixeramos darlle unha benvida (antes incluso de ter ocasión de ler o texto, cousa que estamos desexando facer), alegría e parabéns acompañados  dunha reflexión inmediata.  O título "aproximación" fíxonos pensar na idea coa que tamén iniciabamos o noso xa vello traballo sobre o Achegamento a un século de gaiteiros nos lindes culturais galegos  e que, xunto a algunha publicación relevante máis, invita a culminar estes apuntamentos de breves aportes cunha obra máis completa que reúna este conxunto de pezas entroutros.

Entrega do II Premio Antonio Estévez ao gaiteiro berciano Diego Bello.

Aquela gaita que desde que eramos ninos nos levou á cultura ancestral do pobo, foi logo bandeira na adolescencia da nosa luita pola recuperación e o respecto pola tradición nos anos 80, puxemos así en marcha en Vilafranca a primeira Escola de Gaitas do Bierzo, sempre da mao dos gaiteiros tradicionais, maiores xa, Isidro, Pepe, Leo, Lisardo, Emilio, Domiciano...  A idea de situar no seu lugar á gaita, un lugar determinante na cultura tradicional no Bierzo.  

Outramente cos gaiteiros vellos, ademais de tocar, tamén falamos para facer memoria e afondar nas raíces da tradición. Xurdiu así un pequeno traballo sobre un século de gaiteiros no Bierzo nos anos 90 que servía de asentamento teórico da nosa convicción sobre a transcendencia da gaita para a definición do Bierzo tradicional. Este traballo, á forza, incompleto, non podía ser máis que un achegamento á espera dun labor de campo, dunha experiencia maior, dunha ampliación de coñecementos musicais...

Pasou o tempo e morreron muitos deses vellos gaiteiros, apareceu algunha publicación máis xa no século XXI que foi aportando máis datos e información  (por exemplo, Rafael Busto La Gaita en el Oeste de la Provincia de León(2008).) Hoxe cremos que foron superados aqueles condicionantes que nos impedían avanzar á hora de darlle corpo ao traballo, e aínda que outros novos nos asaltan, pensamos que é momento de abordar  un traballo teórico consistente co conxunto de elementos que fomos reunindo aos que temos que sumar recentes aportaciois de novos investigadores, como é o caso de Diego Bello, que tamén son un aliciente grande para dar este paso e superar na medida do posible  para o mundo da gaita no Bierzo aquel nivel de aproximación no que aínda estamos.  

“TOCAR BAJO TEITO”, UN BLOG IRMAO.

Cando naceu GAITEIROS DO BIERZO (aló no mes de decembro do 2012) había un certo oco por cubrir no panorama da música tradicional e no mundo da gaita no Bierzo na rede, nese universo multicultural da aldea global. Ese oco que esperabamos humildemente ir enchéndoo en solitario con aportes documentais e de opinión desde a Escola de Gaitas de Villafranca, conscientes de que algo podemos dicir partindo da primeira experiencia e ferramenta para reformular o folclore no Bierzo da que  nos dotamos no ano 1981 Iso é o que vimos facendo mellor ou peor estas décadas que temos de vida. Pero dende aquela xa choveu e son sempre benvidas outras iniciativas, máis recentes e enriquecedoras que contribúen poderosamente a esta nova visión da nosa cultura. “Tocar bajo teito” xa no mesmo nome deixa entrever ese espírito aberto do que se nutre e que logo nas súas diversas entradas se constata e confirma. O valor do traballo de Diego e Denise axiña aflora ao observar a importancia que se lle dá á musica de raíz e o trato que se lle outorga aos gaiteiros ou pandereteiras. Incorporan ademais un rigor técnico encomiable ao ser músicos que non só utilizan o oído, e, como precisan os tempos que corren, usan pentagramas e notaciois musicais hoxe imprescindibles.  Sentimos logo moi próximo o seu traballo. Seguen os mesmos pasos, mesmo falan das pezas e gaiteiros cos que hai anos comezamos nosoutros a crear un repertorio propio para a nosa Escola e o mundo da gaita do Bierzo, con pezas da comarca, do que tradicionalmente os vellos dirían que son pezas "do país”.

Que no ámbito da música tradicional na nosa comarca e no medio da confusión e deformación existentes se estean a dar pasos serios e rigorosos como este, realmente nos alegra. Alégranos igualmente que aborden  con afouteza e decisión o tema da gaita na Cabreira que sen dúbida tein unha entidade peculiar e merece afondarse nela, se ben como Diego e Denise recoñecen,   a imposibilidade dun acceso directo aos vellos gaiteiros constitúe un terrible atranco para a investigación presente.

Consideramos de vital importancia non perder o camín, e observando os contidos e traxectoria do blog Diego Bello e Denise Silva  ao longo deste ano de vida (naceu no mes de setembro de 2014) gustaríanos facerlles chegar a nosa máis sincera felicitación e o noso ánimo tras comprobar o seu bon facer.  Outramente desde a nosa non profesional, pero si apaixonada dedicación ao mundo da gaita botámoslle unha ollada ao panorama da gaita do Bierzo, tirando da perspectiva da que gozamos, quixeramos dar a coñecer, a modo de caderno de notas,  algunha reflexión máis sobre o que aconteceu desde o momento en que uns cantos mozos  decidimos fundar a denominada Escola de gaitas de Vilafranca ata hoxe, coa intención de valorar con xustiza o traballo destes dous mozos. 

Desde 1981, desde a volta á democracia, o movemento asociativo e cultural, seguindo as dinámicas da superación do Franquismo e fronte as súas rémoras, comezamos unha “batalla” incruenta, pero dura, en defensa da cultura tradicional oprimida durante esa longa noite baixo o imperio dunha España gris que era incapaz de respectar a diversidade e que todo o quería uniformar. Esa España triste e ruín non desapareceu inmediatamente á morte de Franco. Como en todo proceso de transformación, a volta á democracia, a unha verdadeira democracia, foi tan, tan lenta que aínda hoxe estamos a sufrir e a loitar para recuperar plenamente a dignidade perdida e abafada tanto tempo polo caciquismo, a marxinación e o desleixo. É certo que as tradiciois, por outra banda, se resisten a desaparecer, e aquelas que estaban ben arraigadas e levaban séculos en vigor, tiveron por veces  fortuna e souberon manterse e chegar a tempos nos que os avances e dinamismo cultural propios dos nosos días lles deron pulo, aínda que, como comprobamos, non sempre se produciron con resultados satisfactorios e o mundo da gaita é un bo exemplo para observar esta evolución/ involución dun tempo acó.

É certo que naceron con afán de recuperar un patrimonio a piques de desaparecer humildes  iniciativas como a nosa, pero tamén é certo que por intereses de diversa índole se crearon “novas” prácticas fillas de vellos usos da cultura do poder. Para que se nos entenda:  Os gaiteiros tradicionais non desfilaban militarmente uniformados. Estas iniciativas lonxe de axudar a unha recuperación digamos sostible da gaita no Bierzo, produciron e producen aínda confusión. Esa distorsión do que é a musica tradicional está remitindo día a día e precisa de iniciativas como a que se desprende de “Tocar bajo teito” para albiscar un futuro mellor.

Nunha próxima entrada prometemos algúns comentarios máis substanciosos e en detalle sobre algunhas das interesantísimas páxinas que o blog Tocar bajo teito nos ofrece. Alegrámonos sinceramente de que aparezan novos compromisos estimulantes co mundo da gaita e a música tradicional no Bierzo. Un saúdo meus.

CLEMENTE, GAITEIRO DE FERREIRA (Ibias)

 Onte día 12 de febreiro morreu Clemente Díaz López aos 94 anos de idade, un gaiteiro que coñecimos hai xa unha chea de anos cando realizamos unha visita a Ibias para coñecer a música dos gaiteiros da zona  no noso interese por contrastar o que se facía nesa zona sabendo que había algúa relación con certas zonas do Bierzo, como non podía ser doutra forma. Daquela e daquelas charlas e tocatas, quedamos en realizar un encontro en Vilafranca con gaiteiros do Bierzo que logo foi adiante e ao que acudiu Clemente.
O Encontro de Gaiteiros tradicionais que se realizou un 28 de decembro de 1991 coincidindo co X aniversario da Escola de Gaitas que organizaba o asunto tivo a sorte de contar coas magníficas interpretacios de Clemente que encandilaron ao público e que dalgún xeito quedou constancia na gravación do evento que TECNOSAGA tivo a ben editar pouco despois.
 Máis recentemente a colección Os nosos gaiteiros de Cumio editou un cd ( que inclúe varios vídeos) que dá unha idea fiel
do valor do seu repertorio. Un traballo que merece a pena coñecer e que recomendamos vivamente
 Fixemos esta pequena reseña, porque era debida, pero quedamos comprometidos a redactar unha entrada máis estensa e menos urxente. A emoción, alegría e claridade coa que este gaiteiro nos transmitía os seus saberes nunca a esqueceremos. Adeus, Clemente.

Un documental sobre Clemente na TVG: Alalá.

A GAITA FOLCLORICA A DEBATE

Traemos eiquí  a nova da publicación dun traballo musical editado hai un mes polo grupo de gaiteiros “ Os Terribles de Arousa” que lidera Carlos Rey, non porque no CD apareza algo directamente relacionado co Bierzo, senón por un apuntamento introdutorio  moi interesante que redactou Carlos, un dos gaiteiros amigos que nos merece maior credibilidade e respecto pola coherencia no seu labor de folclorista.  Coa humildade que o caracteriza, logra sorprendernos agradablemente a cada certo tempo. Dende que o coñecemos, nos anos 80, etapa na que estaba desenvolvendo aquel proxecto denominado “Pallamallada”, os seus aportes resultaron sempre tan frescos e innovadores, como galardoados (o grupo Pallamallada foi 1º premio outorgado polo Ministerio de Cultura ao mellor grupo folk no ano 1987). 

Daquela tamén percorreu toda a xeografía de Galicia procurando unha recolleita de folclore das máis destacadas e que saíu editada co nome “Derradeira polavila”(editada por Tecnosaga), incluíndo, como non podía ser menos, os propios Ancares. Máis recentemente colaboramos con el para realizar un traballo específico sobre o famoso grupo de gaiteiros do Sixto, os Campaneiros de Vilagarcía (2005) e que resultou ser outro fito no mundo da gaita e do folclore de Galicia. Estes últimos anos, co grupo dos Terribles de Arousa xa leva editado tres CD co repertorio da Arousa e Salnés entre outros traballos e publicaciois destacables, todas elas moi aconsellables.

Este  pequeno texto que transcribimos íntegro a continuación, pareceunos moi apropiado, válido para o debate a realizar ao redor do folclore na nosa comarca e, á vez, claramente revelador das deficiencias e carencias coas que a día de hoxe se vén traballando no mundo da gaita tradicional. Temos que procurar tomar boa nota á hora de garantir que as gaitas folclóricas no Bierzo sigan soando como soaban nas maos dos nosos vellos gaiteiros.

A GAITA FOLCLÓRICA NA ACTUALIDADE: EVOLUCIÓN NATURAL OU FORZADA

por Carlos Rey Cebral (texto introdutorio do CD “O camiño do carro”2013)

"Comentábame unha vez o gaiteiro santiagués Juan Bello Mallou ao voltar dunha actuación: “ Antes, se escoitabamos a uns gaiteiros de lonxe, sen velos xa sabíamos quen eran, polo son das gaitas. Agora todos soan o mesmo.” A reflexión de Juan era ben certa. Estamos a vivir a evolución silenciosa do instrumento.

Se a unificación de medidas das distintas pezas da gaita (especialmente punteiros) que fixeron os principais artesáns de Galicia, empobreceu a riqueza e a variedade tímbrica do instrumento, esta evolución forzada non remata aí. Comezouse por case abandonar as gaitas tumbais e as grileiras, pois a mayoría das agrupacións tocan con punteiros afinados en DO. Logo veu a unificación das medidas das pallaetas. Despois empezaron a vir os palláns de bolígrafo. Hai uns anos chegaron os foles de gore-tex. Hai pouco saíron uns novos pallóns de plástico e metal moi elaborados. A busca da afinación perfecta dos punteiros segue sen descanso. E coido que non tardará moito en saír unha palleta de plástico ou pasta, senón, ao tempo.

Son detalles pequenos, si, pero se os xuntamos todos, dentro de poucos anos o son desa nova gaita, case rozando a perfección, pouco terá que ver co son da gaita folclórica.

E iso é o que parece que non teñen claro nin os artesáns nin os novos gaiteiros.

Está moi ben que haxa unha gaita perfeccionada para tocar con calquera outro instrumento, ou cunha banda de música: unha gaita de concerto. Pero non por iso podemos matar a gaita enxebre, a gaita do país. Aínda que ese parece que é o camiño que leva."

SOBRE O LIBRO: CANCIONEIRO OENCIA E CONTORNA de X.L. Foxo

      Só un 28 de decembro poderíamos abordar esta nova que non o é, ou, dito doutro xeito, unha novidade que é vella, xa que se  produciu o pasado mes de agosto.  Non se trata dunha inocentada, Foxo non é un inocente aínda que o pareza. O creador e director da Real Banda da Deputación de Ourense, un ambicioso e interesado instrumento do poder político, dinamizador dun xeito de deformar a cultura tradicional, vén de publicar un primeiro volume baixo o título: Cancioneiro Oencia e contorna.  Cremos que só neste día, dende unha óptica situada nas antípodas deste personaxe, a nosa humilde Escola de Gaitas,  que tamén hoxe está de aniversario (o trixésimo segundo), somos quen de iniciar este comentario crítico porque ben sabemos que as aparencias enganan.   O despropósito de Foxo, neste libro e noutros, vai máis aló da confesión ególatra dun home sen luces. Os seus traballos que deambulan entre a falta de criterio e a aparente inxenuidade dun principiante, contrastan co voluminoso e pomposo acabado dos libros que publica.  É obxecto de polémica dende a súa irrupción no mundo da gaita, entrando coma un elefante nunha cacharreiría, provocando a denominada guerra das gaitas co seu invento da gaita marcial e os réditos que lle supuxeron, sendo o seu apego e dependencia dos poderosos, diríamos enfermizo (sen o seu apoio non sería nada), unha máis que significativa forma de implantar a súa visión interesadamente deformada do folclore.
          

A APARENCIA MOTOR DESTA OBRA "MONUMENTAL", O NÚMERO IMPORTA MÁIS QUE O CONTIDO

Lamentamos de veras recibir cun comentario máis negativo que positivo unha nova publicación, tan voluminosa como aparente, tan confusa como falta de rigor. Lamentamos tamén que Xosé L. Foxo que leva dando guerra no mundo da gaita dende hai ben de anos, non teña tampouco evolucionado, e, tan amigo como di ser da evolución, acometa esta nova empresa de asalto ao Bierzo con tan controvertidos ataques á tradición, reiterando os mesmos erros que apreciabamos xa na publicación do seu primeiro traballo sobre a gaita e que, xa daquela, non puidemos deixar de, á vez de os criticar, desenmascaralos. Nesta ocasión, tratándose dun traballo sobre o folclore do Bierzo, non podemos tampouco pasalos por alto cun simple “máis do mesmo” ou  categórico “un chove sobre mollado”.

 Chama a atención inicialmente a arrogancia do traballo, Foxo sempre foi pouco humilde. Reparemos no formato impresionante e monumental que escolle. Trátase dun primeiro volume (ameaza con máis) cunhas 450 páxinas, iso si con muita foto e pouca letra (ambas de tamaño algo máis grande do habitual), acompañado de 3 CD e un DVD (onde a imaxe do autor está omnipresente e as pezas de gaita que el interpreta son máis que as escasas que incorpora doutros gaiteiros vellos da zona). Sorprende a calquera este despregue de medios en tempos de crise e recortes como os que vivimos. Claro está que sobran mecenas fieis que con cartos públicos subvencionan traballos como este (3 Deputacións: León, Lugo e Ourense, 2 gobernos de Comunidades autónomas, a Junta de Castela e León e a Xunta de Galicia, e un comarcal o Consello do Bierzo). Pero, non se fíen das aparencias, o contido resultará contundentemente decepcionante para entendidos e afeccionados, para propios e estraños, pois se trata dun traballo,  onde a difusión convértese irremediablemente, páxina a páxina, en confusión altisonante (coma se fose unha marca patentada por Foxo). Confusión e pomposidade veñen da mao, e, no que pretende ser un “gran aporte ao folclore”, é en realidade, unha lamentable fraude aos lectores que, se non son inxenuos, irán descubrindo, folla tras folla, o engano, con mui contadas sorpresas agradables. Os informantes que aparecen no libro en ningún caso nos desilusionan, pero si o tratamento que fai Foxo desa información transmitida e da deformación dos documentos sonoros por el rexistrados dándolle a todo o recollido un mesmo valor.
Algo que era esperable, pero que non nos deixou de sorprender foi a grande dose de egolatría e narcisismo esgotador dos que, pensándoo ben, Foxo sempre foi vítima (a modo de exemplo, ademais do xa comentado acerca da súa omnispresencia no DVD, outro detalle é que nas múltiples fotografías, case tantas como páxinas, volve a haber un bo número nas que el aparece, iso si, a maioría en cor sepia para facelas pasar por algo antigo). Un Foxo ancorado naquela vella teima de postular como propio o que non o é, partidario do todo vale con tal de encher o saco con músicas de diversas procedencias, para vendelas como tradicionais. Digámolo de xeito breve e botando mao dun dito popular adaptado ao berciano: “daqueles pos, veñen estes trollos”.

 A CONFUSIÓN OCULTA BAIXO UNHA APARENTE INTENCIÓN DE DIFUNDIR 

      Antes de entrar en materia diremos que sobre o folclore no Bierzo hai ben poucas publicaciois realmente rigorosas, e abundan, iso si, aqueloutras que cargadas de prexuízos ou ben interpretan mal a súa riqueza e complexidade, ou ben simplemente a ignoran estendendo xeneralidades sobre o mesmo, seguramente por non entrar en polémicas ou evitar un terreo complexo como o territorio do tradicional nesta comarca.   Sen afán de caer, tamén nós, en apriorismos, pero co compromiso de clarificar no posible, para os que gustan do folclore, que é o que se debe ou pode considerar tradicional na nosa comarca, tentaremos fuxir das análises da música popular propia do Bierzo que botando mao dos prexuízos enchen a boca con palabras como “influencias”, relaciois ou concomitancias culturais (lease por exemplo a introdución do libro titulado El Bierzo, etnografía y folklore de las comarcas leonesas de J.l. Ponga e Amador Diéguez Ayerbe) para logo pasar á simplificación ou á xeneralización ás que faciamos referencia. Destas abondan tamén exemplos máis recentes que o antes citado de Ponga e Ayerbe. Son moi comúns sobre todo nos estudos que dende León ou Valladolid se realizan sobre a etnografía berciana (atopámolos por exemplo nun audiovisual recente sobre a pandeira e o pandeiro de Concha Casado e Joaquín Díaz), procurando “lo propiamente berciano” observamos un claro síntoma dos apriorismos anteditos e da conseguinte falta de rigor, a pesar de que fagan, unha e outra vez, fincapé no xa retórico “máximo rigor etnográfico” do seu labor de campo sistemático. Namentres tanto os bercianos e amigos do folclore, en xeral, seguimos contando cos dedos das maos traballos que evidencien a complexidade do Bierzo e non entren en contradiciois á hora de falar de folclore e de cultura galega no Bierzo, que é quen de convivir con manifestaciois claramente leonesas, sabendo que son as primeiras as que dan peculiaridade e singularidade á comarca (e que, de non existir, o Bierzo sería ben semellante a calquera das outras comarcas leonesas). Saibamos distinguir entre a pertenza administrativa e a identidade cultural para evitar confusiois.

Volvendo ao Cancioneiro Oencia e contorna, X.L. Foxo prescinde por completo dos estudos folclóricos existentes. Quererá indicar con isto que só é valido o seu modo de traballo? De novo emprende un camín en solitario, o primeiro que realiza sobre o folclore no Bierzo, sen enmarcar con precisión, con rigor etnográfico o complexo mundo folclórico que conflúe no Bierzo. Neste caso Foxo, seguindo a súa errada metodoloxía, diferente iso si, á que utilizan os traballos editados con anterioridade sobre o Bierzo, cae tamén na falta de rigor, porque parece evidente que ao autor este non lle preocupa.  Pola contra parece estar máis interesado no voluminoso e na aparencia da publicación, non presenta claridade de criterios, nin un estudo equilibrado e serio das pezas que recolle, a penas unhas vagas liñas na introdución, dando certa sensación dun traballo sen rematar. Se nos estudos anteriores doutros autores era difícil atopar algo que non fose o “propiamente berciano” (traballos nos que se dilúe, ou directamente marxina, calquera manifestación en lingua galega por ser “unha influencia” e  algo non xenuíno da comarca), no libro de Foxo dá a impresión que todo vale, non pensa para nada no “propiamente berciano”. Foxo aposta máis pola filosofía do “folclore no Bierzo” que a do “folclore do Bierzo”, é dicir, orixinario do Bierzo. Neste sentido Foxo comeza dicindo na Introdución ao “Cancioneiro Oencia e contorna” que a Serra galaico-leonesa galego falante conforma un tronco común coas terras do Caurel, un corpus único. Pretende “unha mostra veraz” de tonadas, contos, fala e costumes desa cultura unitaria e, na súa lóxica, inventa as “Terras d´Oencia”.  Aínda que é de agradecer que edite o volume en galego e con fórmulas do galego oriental, debemos sinalar que a ausencia de criterios volve a ser a súa norma, chea de contradiciois á hora de facer uso da lingua:  Utiliza unha grafía arcaica co apóstrofo propio do XIX, hiperenxebrismos, castelanismos,... de novo dá impresión que no terreo da lingua, ao igual que no do folclore, todo vale e que fai o que quere sen máis.

Das 350 pezas non todas teñen ese alto valor etnográfico que se lle atribúen gratuitamente os medios de comunicación e os presidentes das Deputaciois de León ou Ourense. Os contidos do volume, ademais das fotos, sobre todo son  letras e partituras das pezas recollidas (da páxina 51 á 431) que aparecen malamente agrupadas tras unha breve e protocolaria presentación asinada polo Conselleiro de Cultura, Educación e Ordenación universitaria da Xunta de Galicia, e unha mínima introdución desarbolada e caprichosa tamén, a medio camiño entre a confesión emotiva de intenciois e a análise da selección de temas que se inclúen no traballo.  É dicir,  faltan un estudo rigoroso dos contidos do cancioneiro e a meirande parte son letras e partituras sen máis, que se presentan clasificadas con criterios moi discutibles e cuestionables non tanto nos encabezados (coplas de cego, rondas, romances, arrolos, loias, etc...) como si por aparecer algunhas pezas nunha categoría que non corresponde ou por incluír pezas que poden ser populares, pero para nada tradicionais e, menos aínda, propias dos lugares nos que se di que están recollidas. Un indignado leonés facía o seguinte comentario, tras unha das presentaciois mediáticas, que tanto gustan a Foxo, do libro en León capital, nas que estiveron arroupando ao autor deste traballo de "alto valor etnográfico"( dío a nota de prensa) o Presidente da Deputación de Ourense e a Presidenta da Diputación de León: “Una pena que la Diputación de León invierta dinero en un proyecto que deja bastante que desear, en el que se incluye mucho repertorio que no es tradiiconal, como canciones de Manolo Escobar o Concha Piquer. Además el señor Foxo demuestra su total desconocimiento de la música tradicinal de León, resultando el libro una pieza más del movimiento aculturador que Galicia lleva a cabo sobre el Bierzo. Por desgracia, otros proyectos hechos desde León, con fines similares y más conocimiento, son despreciados por las instituciones de nuestra provincia y comunidad."



          Todas as persoas que contribuíron a facer posible esta recollida (os seus informantes) merecen todo o noso respecto, mesmo sentiranse orgullosas inconscientemente de formar parte deste libro, pero non son responsables da terxiversación que cos seus cantos levou a cabo X. L. Foxo. Sen lugar a dúbidas, Foxo intenta xustificar e asentar o seu proxecto, digámolo como o indignado leonés, "aculturador" (queremos entender de Bandas de Gaitas ao xeito marcial ou escocés) que con traballos coma este e aproveitando o baleiro existente, como xa dixemos, crea maior confusión. Neste traballo non é ouro todo o que reloce, no cancioneiro hai pezas tradicionais e outras, unha parte significativa, que non o son, pezas que pertencen a distintas culturas (galegas, castelás), fórmulas antigas e outras moi modernas, todas amalgamadas sen comentarios ao respecto como se formaran un corpo único e tradicional de Oencia e a súa contorna. Quen se achegue a el, que saiba que debe realizar unha análise a conciencia das pezas e seria desexable que se peneirara ese ampuloso número de 350, cousa que Foxo non fixo; se cadra non quere, se cadra, non pode ou non sabe.  

Imos ver, se ben o que aparece no seguinte vídeo, unha ronda de Arnado e un acontecido, son pezas que están xustificadamente incluídas neste volume, hai outras das que sinceramente non entendemos a conto de que se seleccionaron. Poñamos logo un exemplo deste todo vale que Foxo aplica. Unha cantiga tradicional castelá moi coñecida incluída no apartado que titula Cantares varios entre os que recoñece, na introdución ao cancioneiro, que hai cantos que "emigraron dunha cultura a outra" para acto seguido indicar que " pretendemos que este traballo sexa un documento veraz do que cantaban e contaban as xentes dos lugariños da Serra do Berzo que forman un corpo unitario cultural reflexado nunha lingua e toponimia absolutamente galegas". Logo pouco representativo debería ser este canto castelá e mesmo sería lexítima, ao noso modo de ver, a súa exclusión do libro. Foxo optou por incluíla, como outras muitas semellantes. A cantiga da que falamos está na páx 156 e chámase veño de moler morena que como podemos comprobar, aínda que chegou algún día a Oencia pertence a un repertorio ben distante e distinto do propio de zona. Esta peza foi así interpretada por Agapito Marazuela, un dos máis recoñecidos músicos tradicionais de Segovia. 

E das gaitas e gaiteiros en tan monumental traballo, ben pouco aporta que xa non se saiba, poucas testemuñas e malas gravaciois. Menos aínda son os comentarios e datos sobre eles que estaban en gran parte xa publicados noutros estudos, entre outros os realizados pola propia Escola de gaitas de Vilafranca. Realmente neste apartado esperabamos algo máis. As gravaciois limítanse a Francisco Terrado Farelo, gaiteiro de Oencia (1918-2009) e algúa de Joaquín Bao Prieto de Arnado.  

Os realmente amigos do folclore no Bierzo (asociaciois, agrupaciois músicais, estudosos...) debemos logo evitar caer na confusión e saber que este volume non é un traballo moi interesante, como xa temos visto que aseguran equivocadamente alguis é un traballo interesado. Tamén debemos responder, na medida das nosas posibilidades e posibles (que non son os de Foxo) con estudos máis serios, se cadra máis sinxelos e humildes, pero tamén máis acabados e sobre todo, máis respectuosos coa nosa cultura tradicional.

Nós temos feito algunhas recolleitas en Oencia, Castropetre, Visuña, Romeor,...esperamos podelas sacar á luz proximamente e contribuír así a evitar simplismos e despropósitos que no mundo do folclore empobrecen e sobran.

Morreu Emilio Díaz Gutiérrez Gaiteiro de Vilar de Aceiro

Acabámonos de enterar que Emilio Díaz Gutiérrez, o gaiteiro de Vilar de Aceiro vén de morrer onte. Nacera en 1929 un 29 de novembro, logo acababa de cumprir 84 anos de idade. Tan só hai uns días editabamos un vídeo con motivo do día de Sta Cecilia, que quería lembrar a todos os gaiteiros bercianos e incluíamos a Emilio entre a nómina de músicos tradicionais vivos. Formaba parte dunha saga de gaiteiros dun pobo que deu numerosos músicos e un val, o val do Burbia, que é referente para a gaita no Bierzo ao longo do século XX.

Con el compartimos en varias ocasiois tocatas na romaría de Fombasallá, lugar de encontro dos gaiteiros vellos do Bierzo Oeste ata hai ben pouco. Con Emilio compartimos magostos na cantina do pueblo e del recollemos temas como o Pasodobre que nós bautizamos de Emilio na súa honra e que popularizou Treixadura por toda Galicia entre as pezas do seu CD de presentación (peza nº 7), cuxa partitura podémola consultar tanto na súa páxina como noutras como a de folkotecagalega.

Un momento para nós moi especial foi  o Festival no Teatro de Vilafranca  no mes de decembro do ano 1991, cuando ao cumprir os dez anos de existencia a Escola de Gaitas da vila, tivemos a sorte de contar con el para celebrar esa data cunha gravación de gaiteiros vellos. Participou así na primeira gravación específica que sobre a gaita no Bierzo se levaba a cabo, unha cassette editada por TECNOSAGA. Daquela interpretara tres temas Muliñeira, Rumba e Pasodobre, aínda que só dous apareceron logo na cinta. Sabemos que aquel día tamén foi para el moi grato porque era unha das primeiras nas que se lle homenaxeaba, nas que se dignificaba o seu bon facer como músico tradicional fóra do ámbito máis local e que el mesmo agradeceu aquel día e tempo despois. Nós tampouco perdemos esa especial querencia por el. Hai pouco tempo incluímos a Moliñeira ou muliñeira de Emilio (que interpretou Marisa Cela á gaita), ademais do seu Pasodobre no CD dos gaiteiros de León: Farrapos, furacos e foles. 

 Xa levaba muitos anos vivindo en Toral dos Vados, onde non pasou desapercibida a súa dedicación musical, motivo polo que os seus novos vecíños recoñecéronno como gaiteiro de Toral. Foi este o lugar onde morreu, onde o entrevistamos xa hai bastantes anos, por última vez, porque a quen se achegaba a el non tardaba en ensinarlle o que máis lle gustaba, a música popular. Colaborou coa posta en marcha dun grupo de gaiteiros de Toral, os preliminares do que hoxe é a Banda de Gaitas Mencía . Tampouco era nada difícil escoitalo tocar a gaita, ou cantar, só había que llo pedir. Como testemuña do que dicimos, circula algunha gravación por youtube de non hai tanto tempo e onde se perciben xa os problemas físicos que lle viñan afectando seriamente a súa saúde e que lle impedían tocar máis a miúdo.

Deixounos un dos "jilgueros" do Vilar de Aceiro ao que non esqueceremos.

A GAITA E A CHIFRA NA PROVINCIA DE LEÓN NAS II XORNADAS ARREDOR DA MÚSICA TRADICIONAL

Nas II Xornadas arredor da Música Tradicional que organizaron en Santiago de Compostela a Asociación de Gaiteiros Galegos  cuxo programa podemos consultar na páxina web, a gaita no Bierzo estivo presente desta vez a través dentro do relatorio: “A gaita e a chifra e o tambor na provincia de León” que ofreceron, mao a mao, Rafael Busto e Luis Mondelo, e aínda que o tempo foi algo xusto puideron debuxar unha aproximación  a estes dous instrumentos na provincia de León e ilustrar tocando algunhas pezas tanto á gaita como a chifra e o tambor.

O traballo destes dous entusiastas do folclore berciano está en pleno desenvolvemento e coloca enriba da mesa hipóteses de traballo interesantes como é  a da certificación de contextos e momentos nos que estes dous instrumentos, a chifra e a gaita tocasen xuntos. Desta curiosa asociación de instrumentos parece que Luis Mondelo ten escoitado da súa existencia, por exemplo, a gaiteiros da Cabreira como Moisés Liébana, e coinciden con outras testemuñas iconográficas como a que aparece nun retablo polícromo do XVII de San Bartolo de Valdefrancos de Valdueza.  Precisamente un dos aspectos destacables do relatorio foi a colección de imaxes dos instrumentos tradicionais obxecto da disertación,  tanto da catedral de León, como doutros retablos bercianos moi chamativos.

 No tocante a gaita, en gran medida, e como el mesmo recoñece, o traballo de Rafa Busto Ferrero é debedor do que realizamos na Escola de Gaitas de Vilafranca anos atrás, incorporando a súa propia experiencia no mundo da gaita a través fundamentalmente do seu labor en Alegría Berciana.

 Luis A. Mondelo  desenvolve o seu traballo fundamentalmente ao redor da chifra e o tamboril centrado nas comarcas que tein maior presenza, é dicir,  o Bierzo e Maragatería, pois parece ser que a medida que avanzamos cara a León dende Maragatería esta chifra segundo asegurou vai perdendo vigor polo que o núcleo de instrumentistas no século XX estaba na Maragatería e no Bierzo Este, na montaña occidental do Bierzo tampouco tivo instrumentistas.

 Falaron destes dous instrumentos que teñen unha forte presenza na música tradicional do Bierzo, pero que noutras comarcas leonesas como se viña deducindo non o son tanto. Temos iso si que establecer claras excepciois. A da Cabreira e Valdería onde a gaita e a chifra tiveron grandes cultivadores e outras zonas como Babia nas que a gaita son do ámbito asturiano.

Sobre as hipóteses ou preocupaciois que manteñen Rafa e Luis, como son a da procura dunha gaita “tipo” leonesa ou a xa mencionada antes, que gaita e chifra tocasen xuntos, cremos que aínda hai bastante que falar e bastante máis que investigar. Só dous apuntamentos para contribuír ao debate. A gaita de León non cremos que exista como tal. No Bierzo, a comarca máis rica en gaitas da actual provincia de León, non atopamos gaitas vellas que sexan distintas das do Caurel ou Pedrafita, logo non poderíamos chamalas nunca leonesas, seguramente deberíamos denominalas con maior rigor galegas.  O corte asturiano da gaita de Babia é evidente, e podemos facelo extensible a gaitas da Montaña Occidental de León.  Restaría o caso da gaita da Cabreira ou de Maragatería, (mesmo a de Cepeda, aínda que non o podemos asegurar, si aventurar pola súa proximidade coa Maragatería), que poderían ser galegas se lle facemos caso ás referencias bibliográficas existentes e recorrentes, pois, como di o Padre Isla no Fray Gerundio de Campazas (1768):

“No había órgano, pero éste lo suplían con muchas ventajas dos gaitas gallegas, que de propósito había hecho venir de la Maragatería el mayordomo, y las tocaban dos maragatos rollizos, tan diestros en el arte, que los llamaban para todas las fiestas recias de San Román, Foncebadón y el Rabanal, de donde se extendió la fama hasta el mismo Páramo, con ser así que hay mas de ocho leguas de camino. Y Antón Zotes, a quien llegaron estas noticias por haberlas oído casualmente en el puente Vizana a un criado del maragato Andrés Crespo, al tiempo que cargaba la recua, al instante envió a llamar a los dos famosos gaiteros, ofreciéndoles veinte reales a cada uno, traídos y llevados, comidos y bebidos; y como esta era la primera vez que se había oído semejante invención en las misas de aquella tierra...” Ou como tamén certifica anos despois o vilafranquino Enrique Gil y Carrasco nunha descrición costumista  dunha voda maragata en el Semanario Pintoresco Español (1836): “Al otro día, no bien despuntaba el alba, ya la gaita discurre por el lugar tocando la alborada y reuniendo a almorzar a los convidados de la boda. Acabado el almuerzo tocan a misa, y entonces el padrino, el padre dela novia y demás convidados varones se dirigen a la casa del novio, precedidos de la gaita y de los amigos solteros del novio llamados a tal ocasión mozos del caldo, que van haciendo salvas con sus carabina”.

Logo, a gaita en Maragatería podería ser  tan galega como a do Bierzo. Precisamente Luis Mondelo trouxo a estas II Xornadas, ademais dunha fermosísima e rica colección de chifras leonesas, unha magnífica gaita vella que mercou en Lucillo (Maragatería) sobre a que, a primeira vista o construtor de gaitas e requitas Olimpio Xiráldez  estableceu un paralelo con outra gaita vella de Estás (Tomiño) Galicia, cousa que confirmou tamén Pablo Carpintero.  Queda aberta a posibilidade dunha gaita máis arcaica, non menos que as que habería antigamente en Galicia, que se mantivo na Cabreira? É desde logo unha hipótese a estudar.

No referente a que tocasen xuntos unha gaita e unha chifra, seguramente déronse casos como se certificou por activa e pasiva e como se tein tamén constatado en zonas de Portugal. Por certo, podemos ver no programa da TVG Luar do 15 de novembro do 2013 no minuto 16 en diante a explicación que dá Pablo Carpintero e unha hipótese sonora en re que realizan Rafa Busto e Luis Mondelo. (Como curiosidade na segunda hora do programa da TVG citado un grupo do Cebreiro acompañado por gaiteiros bercianos bailou ao ritmo das muliñeiras de Isidro do Soutelo de Trabadelo).

De todos os xeitos hai varias dúbidas que se nos abren despois deste relatorio sabendo que está documentado de vello (como se certifica no traballo recente de Concha Casado Las danzas de paloteo y las representaciones teatrales en los pueblos de La Cabrera (2009)) que as Danzas da Cabreira están acompañadas da gaita. Cal é logo a presenza da chifra na Cabreira? Cal era o acompañamento das danzas no Bierzo, era só a chifra e o tamboril, seguindo o modelo dos danzantes da Fornela?

Deixaremos eiquí, polo de hoxe, o asunto e volveremos noutra ocasión á análise máis pormenorizada dos aportes deste dous amigos, estudosos e investigadores meritorios da nosa música tradicional no Bierzo.

Deixounos a entusiata gaiteira Cristina Fdez. Álvarez

Cristina, non podemos deixar de falar contigo, porque estar sen ti non é nada doado de sobrelevar. Hai só unhas poucas horas que nos deixaches, aínda que ben sabes que é imposible que nos deixes por completo. Volver a tocar sen a túa presencia vai ser difícil, pero tamén sabías que a música que compartimos tantas veces era o medio para facer case eternos os nosos sentires, o noso compromiso coa memoria e agora reclamas para a túa despedida só un simple son dun tambor coa gaita e o seu bombo, que será,creme,

como un latexo profundo e vivo de vida, son quen de calar, se cadra por un momento,

a cruel tallada de silencios e carencias na que nos deixas.

Hai dúas palabras que te acompañaron de cote e que te identifican. Unha era "primavera", aínda que nacisches, eu ben o sei un 30 de outubro de hai 47 anos. A outra é un verbo co que na miña cabeza sempre quixen resumir a túa forma de ser: o verbo galego devecer, que é algo así como desexar con afán, vivamente. Así viviche e así te gardamos na memoria. Somos o que recordamos, verdade! Eras,Cristina, unha primavera alegre e permanente, tanto polo teu carácter amable e festeiro, como polo cordialidade dunha leal e comprometida compañeira. De pequena eras a "primaverita" e había poucas persoas que deveceran tanto a Festa do Maio coma ti. Imaxes imborrables deixas na retina de todos, non só tocando a gaita, o bombo ou a pandeireta, tamén dos teus carteis, os primeiros que imprimíamos para a Festa, e das innumerables troulas que vivimos, non hai quen nos roube o bailao!     Bailamos tanto cos Paseniño, cos Treixadura nos magostos e nas romarías baixo os pradairos ou ultimamente mesmo, de xeito virtual no facebook (no que fixeches para a Escola máis de mil amigos)
que así é como queremos lembrarte, como a ti che gustaría que fagamos, cun sorriso. Tivemos tanta sorte ao atoparmos contigo nesta vida ...  

Estes días namentres a tremenda morte axexábate no hospital, de novo escoitei o último tema que tocamos xuntos e ao escoitar o latexo fondo do teu bombo que resoa de seu nos meus adentros, como o son dun corazón que ama a vida, como o son dunha muiñeira cargada de morriña, esperaba fuxir desa funesta sombra que entolda hoxe a luz do día. Non puido ser.



Agora desexar, desexamos que todo se deteña para despedirte cun adeus sinxelo e sentido, sabendo que seguirás con nosoutros moi adentro, xa non terás que subir máis a un escenario, agochada nos nosos corazois tocarás e tocarás, tocaremos contigo tantas e tantas veces, porque a vida é teimuda e insiste en continuar.

Un biquiño.