Recuperando un antigo comunicado para a reflexión

Faro de Vigo 22-4-2005

No mes de abril de 2006, xa choveu, a Escola de Gaitas de Vilafranca facía público un comunicado con motivo da celebración en Ponferrada por vez primeira da Liga de gaitas organizada pola Real Banda da Deputación de Ourense. Trece anos despois recuperamos este documento para que cada quen pense se, despois de pasado algún tempo daquel evento, as cousas seguen igual, melloraron ou empeoraron para a música tradicional da gaita na nosa comarca.

Un xornal de Vigo por aquelas datas propoñía aos seus lectores o seguinte exercicio de reflexión: Atopar as oito diferenzas entre o gaiteiro tradicional galego e o da Real Banda. Lamentablemente a día de hoxe podemos invitar a realizar esta experiencia comparativa no mundo da gaita no Bierzo para comprobar como se instalou na nosa comarca esa visión pouco respectuosa coa música tradicional.


Comunicado da Escola de Gaitas de 7 de abril do 2006

AS FALSAS APARIENCIAS CONTRA O LEGADO TRADICIONAL

            Parece ser que uns 3000 “vistosos” gaiteiros desfilarán polas rúas de Ponferrada. E por aquilo do que din da gaita, alguén pensará que isto é unha manifestación poderosa de música tradicional. Preguntámonos dende cando foi tradicional no Bierzo, en Galicia ou Asturias unha gaita de tres roncos sobre o ombro, un tambor premier metálico de parches de plástico, un bombo tocado con dúas mazas ou un traxe de home con faldas ao máis puro estilo escocés. Así é como se presentará con ese aire militar que a caracteriza a Real Banda de Gaitas da Deputación de Ourense organizadora da Liga galega de Bandas de Gaitas que se vai realizar na cidade do Bierzo antes citada o próximo día 9.

Os vellos gaiteiros, os nosos, os do país non se sentirán identificados con eses aparentes gaiteiros, nunca verán ese desfile como algo representativo da tradición. Pero aínda hai algo máis grave e oculto que é que este espectáculo está costeado por cartos públicos que en teoría deberían ir destinados á recuperación e difusión da música tradicional. Por todo iso, a Escola de Gaitas de Vilafranca vese obrigada a declarar non grata no Bierzo esta invasión de gaiteiros tipo escocés. Temos, pois,  o deber moral de denunciar publicamente este engano como portador dunha deformación, consciente e consentida, da tradición e da nosa identidade,  e manifestar o noso desagrado ante esta moda que dende hai uns anos supón un intento de aculturización e homoxenización da nosa cultura musical.

Observamos con tristeza como este modelo está sendo exportado desde Ourense a territorios cunha longa tradición gaiteiril como son Asturias e o Bierzo, marxinando a figura tradicional do gaiteiro solista e da súa gaita, esa que non ten tres roncos sobre o ombro.  Muitos dos ninos e nenas que aprenden a tocar nas bandas recentemente creadas no Bierzo a imitación da de Ourense, coñecen á perfección e por imposición das regras desa Liga de Bandas de Gaitas a dixitación da gaita escocesa ou a forma de tocar o tambor premier e o bombo con dúas mazas. Tamén repiten unha e outra vez os modos de desfilar con disciplina muito antes de identificar o que é unha muliñeira de Ancares ou saber interpretar coa dixitación, cadencias autóctonas e co sabor propio unha peza calquera do repertorio dos abundantes gaiteiros do país (referímonos a Domiciano de Balboa, a Isidro de Soutelo, a Emilio de Vilar de Aceiro, a Pepe Pincha de Vilafranca ou a Amadeo dos Albaredos e tantos e tantos outros).

Banda de gaitas con instrumentación allea á nosa tradición

 É unha mágoa que chegase ata nós no século XXI un legado tradicional,  noutros tempos marxinado por ser popular e anónimo, e que agora, cuando é posible dignificalo, volvamos a marxinalo para introducir no seu lugar algo alleo e aculturizador, algo espectacular e grandioso, como por autoodio e vergonza do noso, do que nos identifica, como se non fose grandiosa a nosa riqueza folclórica da que nosoutros si nos sentimos orgullosos.

Unha tocata da Escola de gaitas en Teixedo de Ancares
e no seguinte vídeo unha alborada en Teixeira.

No contexto de abandono do rural, ese espazo que conservou ata hoxe outras dinámicas, menos numerosas seguramente, pero máis sensibles coa variedade e a diversidade propia do folclore popular,  esta moda  exportada e interesada contribúe claramente á dexeneración  e o desarraigo importando modelos foráneos, alonxando ás novas xeraciois de gaiteiros non só da instrumentación tradicional, senón das formas de tocar, sons e técnicas propias que son sustituidas ou alteradas por outras nunca usadas. Créanse así  asociaciois masificadas onde non se cultiva o gaiteiro solista, e se valoran resultados aparentes tan distantes do festivo gaiteiro do país como a seriedade e rixidez do corpo á hora de interpretar un tipo de pezas alegres que, como as muiñeiras ou as xotas, naceron, como todo o mundo sabe, para ser bailadas.

Nós como asociación cultural que somos non estamos en contra do movemento asociativo, ese que pode que exista tras estas bandas de gaitas, nin tampouco estamos pechados á diversidade cultural, artística e musical, pero si estamos rotudamente en contra de que se nos queira dar “gato por lebre”, é dicir, facer crer que este tipo de formaciois defenden a música tradicional e o que máis nos ofende é que a Real Banda de Gaitas da Deputación Provincial de Ourense estea recibindo cartos públicos que en teoría deberían ser destinados para o apoio da música da gaita galega e se nos venda, nunca mellor dito, un produto alleo como propio.

Dende o seu nacemento, hai xa case 25 anos, como é ben sabido por todos os bercianos,  a Escola de Gaitas de Vilafranca, a primeira formación deste tipo nacida no Bierzo,  buscou a súa liña de traballo sen ningún tipo de imposición e fixo acopio dos repertorios dos gaiteiros tradicionais do Bierzo, marcou así a súa filosofía de compromiso de recuperación da música tradicional como ten amosado en diferentes actuaciois e eventos como o Congreso de Folclore Berciano (convocado nos anos 90 polo Instituto Estudios Bercianos) ou o Encontro de Gaiteiros tradicionais e a da gravación do mesmo no seu X aniversario, xusto cuando nacía a Real Banda. A Asociación de Gaiteiros Galegos, asociación  á que pertencemos, a máis representativa do mundo da gaita galega,  vén  tamén facendo esta mesma denuncia.

Preguntámonos se detrás desta espectacular parafernalia de centos de gaiteiros non haberá unha rede clientelar que é a que potencia este tipo de eventos que lonxe de ser un concurso musical, fixa a súa atención nas formas de desfilar dos grupos e cousas polo estilo. Por todo iso reclamamos ás instituciois que acollen este evento que poñan máis atención e máis cuidado nos nosos valores culturais e non se deixen embaucar polas falsas apariencias que lonxe de ser símbolo de vigor cultural son evidencia do contrario, do confusionismo e da involución da cultura, por non dicir da falta de cultura.

Real Banda da Deputación de Ourense

Unha actuación recente da Escola de gaitas nas festas patronais de Vilafranca

O Bierzo non debe dobregarse a este atropelo identitario ao que nos queren sumar con este desembarco de centos de gaiteiros tipo escocés. Os bercianos somos amigos das tradiciois, estamos orgullosos da nosa identidade e deses símbolos que nos confiren personalidade propia, como son a gaita de sempre é a música tradicional. A Real Banda nunca fixo nada serio porque con eses cartos públicos que lle outorga  a Deputación  de Ourense se coñezan aos nosos vellos gaiteiros e se estuden con rigor os seus repertorios, pero si parece estar interesado na distribución en grandes cantidades  de gaitas, percusión e vestiario todos regrados polo mesmo patrón que non son  tradicionais. O Bierzo precisaría un Conservatorio de Música Tradicional, non dunha grande Liga de Bandas de Gaitas. O Bierzo precisa unha posta en valor do seu patrimonio musical e dos seus instrumentos tradicionais, pero non así. A Escola de Gaitas como colectivo comprometido coa tradición e conscientes do legado dos gaiteiros maiores, consecuentes coa nosa humilde experiencia transmisora do patrimonio musical tradicional,  fai pois un chamamento aos bercianos para que se deixen aconsellar por aquel refrán popular que di que “as apariencias enganan”.

Héctor M. Silveiro Fernández, como presidente da ESCOLA DE GAITAS de VILAFRANCA DO BIERZO 

Este comunicado aínda se pode consultar na rede en  miradas3, na páxina da Asociación de Gaiteiros Galegos.

Gaitas e paisaxe por Pablo Carpintero

O estudoso da gaita Pablo Carpintero pon sobre a mesa unha serie de datos para tirar certas conclusiois que poñen en íntima relación á paisaxe coa feitura das gaitas entre outras cousas interesantes. Traballa con datos das gaitas vellas atopadas polo que lamentablemente non aporta datos relativos ao caso do Bierzo dos que non coñece un número  determinante de gaitas testemuña que lle permitan establecer conclusiois. En todo caso podemos escuitar as ideas que dá sobre comarcas e zonas veciñas realmente curiosas e dignas de coñecer. Graciñas a Asociación de Gaiteiros Galegos e ao propio Pablo Carpintero.   

O baile galego debería ser PATRIMONIO INMATERIAL DA HUMANIDADE

 Traballouse arreo en Galicia para poder lograr o recoñecemento para o baile galego como Patrimonio Inmaterial da Humanidade. A iniciativa partiu de unha serie de grupos de baile tradicional. E aínda que non se acadou, o labor abriu unha nova etapa na propia sociedade galega que vai incrementando ano a ano a popularización do baile tradicional entre as novas xeraciois.

Reivindicamos dende o Bierzo a nosa incorporación a esta iniciativa posto que entendemos que a nosa música tradicional forma parte da área de cultura e lingua galegas a pesar de pertencer a outra comunidade autónoma.  Os bailes populares por excelencia no Bierzo teñen muito de galegos: Muliñeiras ou Jotas que mesmo son interpretadas con variantes mui semellantes tanto nunha das vertentes da Serra como da outra. 

 Existen poucos vídeos na rede que conteñan baile tradcional.Imos ver un pequeno exemplo do que baila un grupo berciano como é a Agrupación Alegría berciana:

“TOCAR BAJO TEITO”, UN BLOG IRMAO.

Cando naceu GAITEIROS DO BIERZO (aló no mes de decembro do 2012) había un certo oco por cubrir no panorama da música tradicional e no mundo da gaita no Bierzo na rede, nese universo multicultural da aldea global. Ese oco que esperabamos humildemente ir enchéndoo en solitario con aportes documentais e de opinión desde a Escola de Gaitas de Villafranca, conscientes de que algo podemos dicir partindo da primeira experiencia e ferramenta para reformular o folclore no Bierzo da que  nos dotamos no ano 1981 Iso é o que vimos facendo mellor ou peor estas décadas que temos de vida. Pero dende aquela xa choveu e son sempre benvidas outras iniciativas, máis recentes e enriquecedoras que contribúen poderosamente a esta nova visión da nosa cultura. “Tocar bajo teito” xa no mesmo nome deixa entrever ese espírito aberto do que se nutre e que logo nas súas diversas entradas se constata e confirma. O valor do traballo de Diego e Denise axiña aflora ao observar a importancia que se lle dá á musica de raíz e o trato que se lle outorga aos gaiteiros ou pandereteiras. Incorporan ademais un rigor técnico encomiable ao ser músicos que non só utilizan o oído, e, como precisan os tempos que corren, usan pentagramas e notaciois musicais hoxe imprescindibles.  Sentimos logo moi próximo o seu traballo. Seguen os mesmos pasos, mesmo falan das pezas e gaiteiros cos que hai anos comezamos nosoutros a crear un repertorio propio para a nosa Escola e o mundo da gaita do Bierzo, con pezas da comarca, do que tradicionalmente os vellos dirían que son pezas "do país”.

Que no ámbito da música tradicional na nosa comarca e no medio da confusión e deformación existentes se estean a dar pasos serios e rigorosos como este, realmente nos alegra. Alégranos igualmente que aborden  con afouteza e decisión o tema da gaita na Cabreira que sen dúbida tein unha entidade peculiar e merece afondarse nela, se ben como Diego e Denise recoñecen,   a imposibilidade dun acceso directo aos vellos gaiteiros constitúe un terrible atranco para a investigación presente.

Consideramos de vital importancia non perder o camín, e observando os contidos e traxectoria do blog Diego Bello e Denise Silva  ao longo deste ano de vida (naceu no mes de setembro de 2014) gustaríanos facerlles chegar a nosa máis sincera felicitación e o noso ánimo tras comprobar o seu bon facer.  Outramente desde a nosa non profesional, pero si apaixonada dedicación ao mundo da gaita botámoslle unha ollada ao panorama da gaita do Bierzo, tirando da perspectiva da que gozamos, quixeramos dar a coñecer, a modo de caderno de notas,  algunha reflexión máis sobre o que aconteceu desde o momento en que uns cantos mozos  decidimos fundar a denominada Escola de gaitas de Vilafranca ata hoxe, coa intención de valorar con xustiza o traballo destes dous mozos. 

Desde 1981, desde a volta á democracia, o movemento asociativo e cultural, seguindo as dinámicas da superación do Franquismo e fronte as súas rémoras, comezamos unha “batalla” incruenta, pero dura, en defensa da cultura tradicional oprimida durante esa longa noite baixo o imperio dunha España gris que era incapaz de respectar a diversidade e que todo o quería uniformar. Esa España triste e ruín non desapareceu inmediatamente á morte de Franco. Como en todo proceso de transformación, a volta á democracia, a unha verdadeira democracia, foi tan, tan lenta que aínda hoxe estamos a sufrir e a loitar para recuperar plenamente a dignidade perdida e abafada tanto tempo polo caciquismo, a marxinación e o desleixo. É certo que as tradiciois, por outra banda, se resisten a desaparecer, e aquelas que estaban ben arraigadas e levaban séculos en vigor, tiveron por veces  fortuna e souberon manterse e chegar a tempos nos que os avances e dinamismo cultural propios dos nosos días lles deron pulo, aínda que, como comprobamos, non sempre se produciron con resultados satisfactorios e o mundo da gaita é un bo exemplo para observar esta evolución/ involución dun tempo acó.

É certo que naceron con afán de recuperar un patrimonio a piques de desaparecer humildes  iniciativas como a nosa, pero tamén é certo que por intereses de diversa índole se crearon “novas” prácticas fillas de vellos usos da cultura do poder. Para que se nos entenda:  Os gaiteiros tradicionais non desfilaban militarmente uniformados. Estas iniciativas lonxe de axudar a unha recuperación digamos sostible da gaita no Bierzo, produciron e producen aínda confusión. Esa distorsión do que é a musica tradicional está remitindo día a día e precisa de iniciativas como a que se desprende de “Tocar bajo teito” para albiscar un futuro mellor.

Nunha próxima entrada prometemos algúns comentarios máis substanciosos e en detalle sobre algunhas das interesantísimas páxinas que o blog Tocar bajo teito nos ofrece. Alegrámonos sinceramente de que aparezan novos compromisos estimulantes co mundo da gaita e a música tradicional no Bierzo. Un saúdo meus.

A GAITA FOLCLORICA A DEBATE

Traemos eiquí  a nova da publicación dun traballo musical editado hai un mes polo grupo de gaiteiros “ Os Terribles de Arousa” que lidera Carlos Rey, non porque no CD apareza algo directamente relacionado co Bierzo, senón por un apuntamento introdutorio  moi interesante que redactou Carlos, un dos gaiteiros amigos que nos merece maior credibilidade e respecto pola coherencia no seu labor de folclorista.  Coa humildade que o caracteriza, logra sorprendernos agradablemente a cada certo tempo. Dende que o coñecemos, nos anos 80, etapa na que estaba desenvolvendo aquel proxecto denominado “Pallamallada”, os seus aportes resultaron sempre tan frescos e innovadores, como galardoados (o grupo Pallamallada foi 1º premio outorgado polo Ministerio de Cultura ao mellor grupo folk no ano 1987). 

Daquela tamén percorreu toda a xeografía de Galicia procurando unha recolleita de folclore das máis destacadas e que saíu editada co nome “Derradeira polavila”(editada por Tecnosaga), incluíndo, como non podía ser menos, os propios Ancares. Máis recentemente colaboramos con el para realizar un traballo específico sobre o famoso grupo de gaiteiros do Sixto, os Campaneiros de Vilagarcía (2005) e que resultou ser outro fito no mundo da gaita e do folclore de Galicia. Estes últimos anos, co grupo dos Terribles de Arousa xa leva editado tres CD co repertorio da Arousa e Salnés entre outros traballos e publicaciois destacables, todas elas moi aconsellables.

Este  pequeno texto que transcribimos íntegro a continuación, pareceunos moi apropiado, válido para o debate a realizar ao redor do folclore na nosa comarca e, á vez, claramente revelador das deficiencias e carencias coas que a día de hoxe se vén traballando no mundo da gaita tradicional. Temos que procurar tomar boa nota á hora de garantir que as gaitas folclóricas no Bierzo sigan soando como soaban nas maos dos nosos vellos gaiteiros.

A GAITA FOLCLÓRICA NA ACTUALIDADE: EVOLUCIÓN NATURAL OU FORZADA

por Carlos Rey Cebral (texto introdutorio do CD “O camiño do carro”2013)

"Comentábame unha vez o gaiteiro santiagués Juan Bello Mallou ao voltar dunha actuación: “ Antes, se escoitabamos a uns gaiteiros de lonxe, sen velos xa sabíamos quen eran, polo son das gaitas. Agora todos soan o mesmo.” A reflexión de Juan era ben certa. Estamos a vivir a evolución silenciosa do instrumento.

Se a unificación de medidas das distintas pezas da gaita (especialmente punteiros) que fixeron os principais artesáns de Galicia, empobreceu a riqueza e a variedade tímbrica do instrumento, esta evolución forzada non remata aí. Comezouse por case abandonar as gaitas tumbais e as grileiras, pois a mayoría das agrupacións tocan con punteiros afinados en DO. Logo veu a unificación das medidas das pallaetas. Despois empezaron a vir os palláns de bolígrafo. Hai uns anos chegaron os foles de gore-tex. Hai pouco saíron uns novos pallóns de plástico e metal moi elaborados. A busca da afinación perfecta dos punteiros segue sen descanso. E coido que non tardará moito en saír unha palleta de plástico ou pasta, senón, ao tempo.

Son detalles pequenos, si, pero se os xuntamos todos, dentro de poucos anos o son desa nova gaita, case rozando a perfección, pouco terá que ver co son da gaita folclórica.

E iso é o que parece que non teñen claro nin os artesáns nin os novos gaiteiros.

Está moi ben que haxa unha gaita perfeccionada para tocar con calquera outro instrumento, ou cunha banda de música: unha gaita de concerto. Pero non por iso podemos matar a gaita enxebre, a gaita do país. Aínda que ese parece que é o camiño que leva."

Somos o que recordamos

 Como di Manuel Rivas "somos o que recordamos..."

GAITEIROS DO BIERZO é un exercicio de memoria para reparar na nosa riqueza cultural, do noso patrimonio tradicional …

O século XX foi o que transformou definitivamente o concepto vixente na cultura rural que o Bierzo e a súa contorna vivían.

 Conscientes desta transformación, somos testemuñas das últimas xeraciois de gaiteiros e pandereteiras que se criaron no declinar dese mundo tradicional. A propia evolución dos acontecementos dános a oportunidade e, á vez, esixe de nós que ofrezamos este patrimonio ás novas xeracois do século XXI nas mellores condiciois posibles.

Eivas ou carencias que atopamos son obvias. Vivimos no devir dunha tradición que no XIX- XVIII e XVII tivera pleno vigor, elementos que seguramente en parte subsisten por tradición oral grazas á oralidade de tempos máis remotos (Idade Media) mais vivimos nunha gran Aldea global da uniformización e o desleigo abafantes e poderosos.

Daquel vigor da tradición nós só percibimos ou somos capaces de reconstruír unha parte ben pequena (un 20% no mellor dos casos), pero por pequena que sexa, iso si,  serve de luz e de clarificación para os nosos días, porque as consecuencias de sufrir ao longo do século XX  varios procesos graves de distorsión evidente dese mundo vímolas, en gran medida, plasmadas na visión deformada que se pode ter dun importante conxunto patrimonial en desuso de costumes. Esta deformación faise evidente en libros e publicaciois nos anos 50,60,70...(e outras máis recentes), das que iremos dando conta, pois precisan un contrapunto para colocar no seu sitio os feitos e observar o que ata nós chegou sen prexuízos ou marxinaciois (terxiverxaciois), unhas interesadas e outras produto dunha falta de rigor. Nós mesmos tamén actuamos ás veces con precipitación ou apriorismos dos que debemos saber sobrepoñermos e ante todo ser fieis ao noso patrimonio co respecto que merece, entendéndoo coma un legado que é necesario conservar nas mellores condiciois, sen deturpaciois.  Fagamos memoria e recoñezamos o noso pasado no legado que chegou ata nós nas maos dun pobo traballador e humilde de labregos, pero moi rico e fecundo culturalmente.