No día dos músicos: In memoriam

No día da nosa patroa Santa Cecilia (ou tamén chamada Sta. Icía nun galego máis normativo) lembramos aos nosos gaiteiros,aos do país, do Bierzo e a contorna. Un exercicio de memoria e de cariño co que nos alimentamos con ese pan da identidade que, como alguén sabio dixo, amasamos dende ninos e levamos para sempre nos corazois:

Os temas incluídos son dúas pezas propias da comarca,  recollidas e interpretadas por gaiteiros da Escola de Gaitas de Vilafranca e incluídas no traballo recentemente editado: Farrapos, furacos e foles ( gaiteiros das comarcas leonesas).

A GAITA E A CHIFRA NA PROVINCIA DE LEÓN NAS II XORNADAS ARREDOR DA MÚSICA TRADICIONAL

Nas II Xornadas arredor da Música Tradicional que organizaron en Santiago de Compostela a Asociación de Gaiteiros Galegos  cuxo programa podemos consultar na páxina web, a gaita no Bierzo estivo presente desta vez a través dentro do relatorio: “A gaita e a chifra e o tambor na provincia de León” que ofreceron, mao a mao, Rafael Busto e Luis Mondelo, e aínda que o tempo foi algo xusto puideron debuxar unha aproximación  a estes dous instrumentos na provincia de León e ilustrar tocando algunhas pezas tanto á gaita como a chifra e o tambor.

O traballo destes dous entusiastas do folclore berciano está en pleno desenvolvemento e coloca enriba da mesa hipóteses de traballo interesantes como é  a da certificación de contextos e momentos nos que estes dous instrumentos, a chifra e a gaita tocasen xuntos. Desta curiosa asociación de instrumentos parece que Luis Mondelo ten escoitado da súa existencia, por exemplo, a gaiteiros da Cabreira como Moisés Liébana, e coinciden con outras testemuñas iconográficas como a que aparece nun retablo polícromo do XVII de San Bartolo de Valdefrancos de Valdueza.  Precisamente un dos aspectos destacables do relatorio foi a colección de imaxes dos instrumentos tradicionais obxecto da disertación,  tanto da catedral de León, como doutros retablos bercianos moi chamativos.

 No tocante a gaita, en gran medida, e como el mesmo recoñece, o traballo de Rafa Busto Ferrero é debedor do que realizamos na Escola de Gaitas de Vilafranca anos atrás, incorporando a súa propia experiencia no mundo da gaita a través fundamentalmente do seu labor en Alegría Berciana.

 Luis A. Mondelo  desenvolve o seu traballo fundamentalmente ao redor da chifra e o tamboril centrado nas comarcas que tein maior presenza, é dicir,  o Bierzo e Maragatería, pois parece ser que a medida que avanzamos cara a León dende Maragatería esta chifra segundo asegurou vai perdendo vigor polo que o núcleo de instrumentistas no século XX estaba na Maragatería e no Bierzo Este, na montaña occidental do Bierzo tampouco tivo instrumentistas.

 Falaron destes dous instrumentos que teñen unha forte presenza na música tradicional do Bierzo, pero que noutras comarcas leonesas como se viña deducindo non o son tanto. Temos iso si que establecer claras excepciois. A da Cabreira e Valdería onde a gaita e a chifra tiveron grandes cultivadores e outras zonas como Babia nas que a gaita son do ámbito asturiano.

Sobre as hipóteses ou preocupaciois que manteñen Rafa e Luis, como son a da procura dunha gaita “tipo” leonesa ou a xa mencionada antes, que gaita e chifra tocasen xuntos, cremos que aínda hai bastante que falar e bastante máis que investigar. Só dous apuntamentos para contribuír ao debate. A gaita de León non cremos que exista como tal. No Bierzo, a comarca máis rica en gaitas da actual provincia de León, non atopamos gaitas vellas que sexan distintas das do Caurel ou Pedrafita, logo non poderíamos chamalas nunca leonesas, seguramente deberíamos denominalas con maior rigor galegas.  O corte asturiano da gaita de Babia é evidente, e podemos facelo extensible a gaitas da Montaña Occidental de León.  Restaría o caso da gaita da Cabreira ou de Maragatería, (mesmo a de Cepeda, aínda que non o podemos asegurar, si aventurar pola súa proximidade coa Maragatería), que poderían ser galegas se lle facemos caso ás referencias bibliográficas existentes e recorrentes, pois, como di o Padre Isla no Fray Gerundio de Campazas (1768):

“No había órgano, pero éste lo suplían con muchas ventajas dos gaitas gallegas, que de propósito había hecho venir de la Maragatería el mayordomo, y las tocaban dos maragatos rollizos, tan diestros en el arte, que los llamaban para todas las fiestas recias de San Román, Foncebadón y el Rabanal, de donde se extendió la fama hasta el mismo Páramo, con ser así que hay mas de ocho leguas de camino. Y Antón Zotes, a quien llegaron estas noticias por haberlas oído casualmente en el puente Vizana a un criado del maragato Andrés Crespo, al tiempo que cargaba la recua, al instante envió a llamar a los dos famosos gaiteros, ofreciéndoles veinte reales a cada uno, traídos y llevados, comidos y bebidos; y como esta era la primera vez que se había oído semejante invención en las misas de aquella tierra...” Ou como tamén certifica anos despois o vilafranquino Enrique Gil y Carrasco nunha descrición costumista  dunha voda maragata en el Semanario Pintoresco Español (1836): “Al otro día, no bien despuntaba el alba, ya la gaita discurre por el lugar tocando la alborada y reuniendo a almorzar a los convidados de la boda. Acabado el almuerzo tocan a misa, y entonces el padrino, el padre dela novia y demás convidados varones se dirigen a la casa del novio, precedidos de la gaita y de los amigos solteros del novio llamados a tal ocasión mozos del caldo, que van haciendo salvas con sus carabina”.

Logo, a gaita en Maragatería podería ser  tan galega como a do Bierzo. Precisamente Luis Mondelo trouxo a estas II Xornadas, ademais dunha fermosísima e rica colección de chifras leonesas, unha magnífica gaita vella que mercou en Lucillo (Maragatería) sobre a que, a primeira vista o construtor de gaitas e requitas Olimpio Xiráldez  estableceu un paralelo con outra gaita vella de Estás (Tomiño) Galicia, cousa que confirmou tamén Pablo Carpintero.  Queda aberta a posibilidade dunha gaita máis arcaica, non menos que as que habería antigamente en Galicia, que se mantivo na Cabreira? É desde logo unha hipótese a estudar.

No referente a que tocasen xuntos unha gaita e unha chifra, seguramente déronse casos como se certificou por activa e pasiva e como se tein tamén constatado en zonas de Portugal. Por certo, podemos ver no programa da TVG Luar do 15 de novembro do 2013 no minuto 16 en diante a explicación que dá Pablo Carpintero e unha hipótese sonora en re que realizan Rafa Busto e Luis Mondelo. (Como curiosidade na segunda hora do programa da TVG citado un grupo do Cebreiro acompañado por gaiteiros bercianos bailou ao ritmo das muliñeiras de Isidro do Soutelo de Trabadelo).

De todos os xeitos hai varias dúbidas que se nos abren despois deste relatorio sabendo que está documentado de vello (como se certifica no traballo recente de Concha Casado Las danzas de paloteo y las representaciones teatrales en los pueblos de La Cabrera (2009)) que as Danzas da Cabreira están acompañadas da gaita. Cal é logo a presenza da chifra na Cabreira? Cal era o acompañamento das danzas no Bierzo, era só a chifra e o tamboril, seguindo o modelo dos danzantes da Fornela?

Deixaremos eiquí, polo de hoxe, o asunto e volveremos noutra ocasión á análise máis pormenorizada dos aportes deste dous amigos, estudosos e investigadores meritorios da nosa música tradicional no Bierzo.

Deixounos a entusiata gaiteira Cristina Fdez. Álvarez

Cristina, non podemos deixar de falar contigo, porque estar sen ti non é nada doado de sobrelevar. Hai só unhas poucas horas que nos deixaches, aínda que ben sabes que é imposible que nos deixes por completo. Volver a tocar sen a túa presencia vai ser difícil, pero tamén sabías que a música que compartimos tantas veces era o medio para facer case eternos os nosos sentires, o noso compromiso coa memoria e agora reclamas para a túa despedida só un simple son dun tambor coa gaita e o seu bombo, que será,creme,

como un latexo profundo e vivo de vida, son quen de calar, se cadra por un momento,

a cruel tallada de silencios e carencias na que nos deixas.

Hai dúas palabras que te acompañaron de cote e que te identifican. Unha era "primavera", aínda que nacisches, eu ben o sei un 30 de outubro de hai 47 anos. A outra é un verbo co que na miña cabeza sempre quixen resumir a túa forma de ser: o verbo galego devecer, que é algo así como desexar con afán, vivamente. Así viviche e así te gardamos na memoria. Somos o que recordamos, verdade! Eras,Cristina, unha primavera alegre e permanente, tanto polo teu carácter amable e festeiro, como polo cordialidade dunha leal e comprometida compañeira. De pequena eras a "primaverita" e había poucas persoas que deveceran tanto a Festa do Maio coma ti. Imaxes imborrables deixas na retina de todos, non só tocando a gaita, o bombo ou a pandeireta, tamén dos teus carteis, os primeiros que imprimíamos para a Festa, e das innumerables troulas que vivimos, non hai quen nos roube o bailao!     Bailamos tanto cos Paseniño, cos Treixadura nos magostos e nas romarías baixo os pradairos ou ultimamente mesmo, de xeito virtual no facebook (no que fixeches para a Escola máis de mil amigos)
que así é como queremos lembrarte, como a ti che gustaría que fagamos, cun sorriso. Tivemos tanta sorte ao atoparmos contigo nesta vida ...  

Estes días namentres a tremenda morte axexábate no hospital, de novo escoitei o último tema que tocamos xuntos e ao escoitar o latexo fondo do teu bombo que resoa de seu nos meus adentros, como o son dun corazón que ama a vida, como o son dunha muiñeira cargada de morriña, esperaba fuxir desa funesta sombra que entolda hoxe a luz do día. Non puido ser.



Agora desexar, desexamos que todo se deteña para despedirte cun adeus sinxelo e sentido, sabendo que seguirás con nosoutros moi adentro, xa non terás que subir máis a un escenario, agochada nos nosos corazois tocarás e tocarás, tocaremos contigo tantas e tantas veces, porque a vida é teimuda e insiste en continuar.

Un biquiño.

Gaiteiros das comarcas leonesas

Baixo o título "Farrapos, furacos y foles" vén de editarse un traballo que procura recoller a diversidade actual do mundo da gaita nas comarcas da provincia de León. Trátase dun traballo que reúne unha ampla representación de temas e de gaiteiros do Bierzo, a Cabreira, Llaciana pero tamén unha máis tímida presenza de temas e gaiteiros doutras comarcas centrais e orientais da provincia como Babia ou da chamada Montaña leonesa. Faremos logo unha breve reseña crítica deste CD.

En primeiro lugar, temos que valorar como moi positiva a iniciativa que, coordinada polos gaiteiros Rodrigo Martínez e Victor Astorgano, reúne a 18 intérpretes de distintos puntos tentando dar idea do conxunto de agrupaciois e avances que se veñen realizando sobre a gaita de fol desde hai uns 25 anos e que supuxeron un incremento considerable de novos gaiteiros/as na provincia.

O CD, seguramente sen querelo, reflicte a evidencia ao reafirmar algo que xa temos constatado á hora de falar da extensión da gaita, de fol e/ou tradicional no que é hoxe o territorio leonés: a maior presenza do instrumento nas comarcas occidentais, menor a medida que avanzamos cara oriente (dos temas tradicionais que se gravaron, a maioría, 18 pezas, pertencen ao Bierzo e 9 á Cabreira, sumando unhas 27, que supoñen algo máis do 50 por cento do CD). 

Un dos logros deste traballo, para quen non coñeza as vicisitudes do mundo da gaita na provincia, é que reproduce, en gran medida, a variedade do fenómeno musical asociado a este instrumento, aínda que se cadra o desequilibrio entre a parte oriental e occidental é, na realidade, aínda máis pronunciado.  Amósase, iso si, o esforzo por recuperar e ampliar o repertorio da gaita nos lugares e comarcas onde habitualmente se silenciaba a súa presenza.

Con moi bo criterio, segundo a nosa opinión, esta iniciativa musical respecta a formación máis tradicional dos gaiteiros solistas, ese bon facer dos gaiteiros populares, desterrando acertadamente a distorsión que supón o fenómeno recente das bandas de gaitas que loxicamente son obviadas. Se temos en conta que a maior parte dos temas gravados son catalogados como tradicionais (aínda que poderiamos falar dunha certa incoherencia ao introducir 7 temas de autor nun total de 52) normalmente aparecen amalgamados, pois o conxunto de 18 intérpretes tocan dúas ou tres pezas (hai quen seleccionou ata cinco) o que produce unha sensación auditiva máis variada e rica, difundindo temas descoñecidos ou redescubrindo outros que permanecían un tanto ocultos ou dispersos en gravaciois dos anos 90, ás veces difíciles de conseguir.

Sobre a filosofía do traballo tamén quixeramos anotar certas eivas que presentan o conxunto de pezas do CD, como é o “totum revolutum” pouco didáctico de pezas colocadas aparentemente sen criterio, o que pode levar á confusión dos neófitos e a pensar que un territorio administrativo con 150 anos de vida (como a división provincial actual)  é igual ao das distintas culturas tradicionais que nel conviven. Alberto Jambrina na reseña que se inclúe na carátula de Farrapos, furacos  y foles  dalgún xeito cremos que “desculpa” que se reúnan “gaitas gallegas y asturianas en do y en si b”  a carón de “gaitas que podemos fijar dentro de un contexto pastoril de afinaciones neutras”. Estamos a reproducir certos prexuízos na análise da situación da gaita nos últimos cen anos, evitando catalogar as cousas polo seu nome. De aí que o mesmo Jambrina fale de “varias prácticas gaiteras” sen rachar de cheo coas vellas teimas das influencias e “vinculaciones con las zonas limítrofes” á hora de abordar a existencia de distintas gaitas nas que se deu simplemente unha evolución digamos "natural" como a que temos que admitir para a gaita no Bierzo ao longo do século XX, sendo tan propias as denominadas gaitas de fol, como as galegas.   Ollo!,  a evolución da gaita no Bierzo foi en paralelo á de gran parte de Galicia, logo, é tan propia como a denominada “gaita de fole” que en realidade se corresponde a un estadio anterior. Isto si que o recoñece abertamente Jambrina “afinaciones naturales de muchos instrumentos populares de viento de todo el mundo incluidas numerosas gaitas antiguas de Galicia, Asturias y Portugal”. A saber, nuns lugares deuse esa evolución (insistimos desde comezos do XX) do modelo tradicional de gaitas que se preparan para os dúos, como é o caso do Bierzo, noutros estase a dar un proceso de transición, posiblemente na Cabreira, e noutros unha situación de “recesión/estancamento” do uso do instrumento de características normalmente máis primitivas. Evidentemente non podemos considerar tradicional o que fan os gaiteiros desde hai tan só 20 anos.

Botamos de menos, nun traballo de difusión coma este, un complemento (mesmo en formato PDF, como o que se facilita aos interesados reproducindo as partituras das pezas do CD e é un material de agradecer) un pequeno estudo que faga algún tipo de comentario e análise sobre o repertorio gravado.  O comentario de Jambrina na reseña resulta escaso e insuficiente, volvendo a usar circunloquios como "la moliñeira de Sésamo hemos de contextualizarla en el Bierzo y en la ligazón de esta zona con Galicia", en lugar de falar claramente de repertorio de corte galego,  pensando na aprendizaxe e fixación de criterios claros para os gaiteiros actuais e futuros. O estudoso da Escuela de Folklore de Zamora naturalmente faise eco de semellanzas que se dan especialmente entre o repertorio cabreirés e o de Zamora, ou os obvios entre a tonada asturiana e a montañesa, mesmo se preocupa pola relación da chifra e da súa influencia no repertorio da gaita.  Gustaríanos que houbese algún comentario máis profundo partindo da particulariedade que se dá neste territorio da confluencia do mundo da gaita co da chifla, semellante aos certeiros que fai o galego Pablo Carpintero no seu libro Instrumentos musicais na tradición galega(2009) ou  na dirección que apuntan outros traballos citados no noso libro  Palillos de Madeira (2010) sobre os xigantes e cabezudos de Vilafranca, no capítulo referido á danza e aos gaiteiros.

Para coñecer outras referencias sobre este traballo na prensa: no Diario de León 2012  e no 2013. O traballo está editado polo selo Música Contsume

No día 24 desde o Bierzo alborada para Rosalía

Hoxe día 24 de febreiro de 2013 a Escola de Gaitas de Vilafranca do Bierzo interpretou unha alborada para Rosalía de Castro á par que outros moitos gaiteiros/as de Galicia e para celebrar o 176 aniversario do seu nacemento en Compostela, na honra da autora do libro dos Cantares gallegos que se publicou hai 150 anos. A niciativa parte da Asociación de Gaiteiros Galegos, da Fundación Rosalía de Castro , da Real Academia Galega e da Universidade de Vigo.

Este día ás 12 h. soaron á par desde o Bierzo ata o mar en máis de 50 lugares unha alborada. Podedes comprobar como soaron no enlace da Fundación Rosalía de Castro entre as que figura a nosa.

UNHA ALBORADA PARA ROSALÍA

A Asociación de Gaiteiros Galegos vén de anunciar unha iniciativa que parte da Fundación Rosalía de Castro e que soliciata dos gaiteiros e gaiteiras facer unha honra na mañá do próximo día 24 de febreiro, día en que naceu a poetisa en Compostela.  Faise este chamamento ao coincidir este ano co 150 aniversario da publicación do seu libro "Cantares Gallegos" que precisamente remata cunha Alborada na que a propia autora (en nota aclaratoria indica que foi de grande dificultade escribila por desexar que a composición poética seguise á musica dunha alborada que ela escoitara).

Como aclaran os organizadores da proposta,  os coñecidos estudosos Perfecto Feijoo e Castro Sampedro fixeron daquela as indagacións pertinentes para localizar dita alborada no repertorio dos gaiteiros que puído escoitar Rosalía. A pesar que non hai unanimidade, como consecuencia deste estudo, circula desde entón unha Alborada co nome de Rosalía que tocaron entre outros os gaiteiros de Soutelo de Montes ou Ricardo Portela.

Existe unha versión recente na que se intenta fundir música e texto recitado e cantado que merece a pena escoitar. Trátase do cuarteto de Jazz de Abe Rábade e Guadi  Galego, ademais do magnífico recitador Anxo Angueira, presidente actual da Fundación Rosalía de Castro e un dos promotores da alborada para Rosalía:

No Bierzo temos a sorte de contar cun cantautor, Amancio Prada, que tamén lle puxo música e voz ás composicións de Rosalía, entre elas este poema  titulado "Un repoludo gaiteiro"do libro antes citado:




Non estaría mal que os gaiteiros do Bierzo interpretasen o próximo día 24 unha Alborada na honra de Rosalía... como o vai facer a Escola de Gaitas de Vilafranca, a vila natal de Sarmiento, un precedente da recuperación do galego na escrita. Tamén o Bierzo, mesmo antes que Rosalía, adiantouse en dous anos cunha obra de máis de 9000 versos no galego da zona. O seu autor Antonio Fernández Morales e o libro "Ensayos poéticos en dialecto berciano" coinciden en estilo, intención e temáticas cos Cantares Gallegos de Rosalía,  polo que podemos dicir que ambos son dous libros fundamentais do movemento literario denominado Rexurdimento.

A morte leva consigo a outro gran gaiteiro

Morreu hai xa uns días Xosé Marentes, un dos gaiteiros da zona de Fonsagrada. Por ser unha das zonas que percorrimos e da que gardamos gratas lembranzas, resúltanos próxima e queremos dende o Bierzo enviarlle unha aperta aos amigos da gaita desas terras.
Vendo un vídeo que colgou en youtube, xunto outras entradas pertencentes a outros gaiteiros desta comarca tan gaiteira, entendemos axiña o importante que é a recolleita destas testemuñas da gaita e dos gaiteiros do século XX, un século como xa temos dito, transcendental para poder documentar a historia do instrumento  e o patrimonio cultural que xira ao redor do mesmo. En youtube hai varios vídeos dos gaiteiros desta comarca colgados por Edelmiro, un entusiasta gaiteiro, imaxes que segundo comenta Luis Prego, outro namorado do folclore galego, é posible que foran gravadas nos anos 90 no Museo Comarcal da Fonsagrada  por un colectivo que tamén estivo gravando nas terras do Bierzo, o colectivo Berce, ligado ao traballo da Asociación de Gaiteiros Galegos.
Vaia pois como recordo do bon facer de Xosé Marentes e na súa memoria este vídeo: