FOMBASALLÁ: Romaría e gaiteiros

Os séculos pasan pola ermida de Fombasallá e a romaría que reúne eilí a centos e centos de persoas muitas devotas da Virxen e algúas outras non tanto, asentaron neste lugar e neste día,  unha data referencial no calendario da música tradicional no Bierzo Oeste, singular para o mundo da gaita no Bierzo.

 Arredor da ermida que se atopa a 1200 metros de altitude acampaban na véspera alguis mozos e mozas ou vellos e vellas que armaban a troula ata que xa polo día, andando a maioría ou ben en cabaleirías (había tamén os ofrecidos ou ofrecidas que facían o camín de xeonllos) se achegaban ben cedo, o día propio, o 15 de agosto. Viñan de romaría de Pumarín e Canteixeira,  de  Balboa e da Veiga ou de Trabadelo e Soutelo, de Cela e Paradaseca, de Paradiña, Aira da Pedra, Teixeira e Porcarizas, de Vilar de Aceiro, Ribón e Veigueliña,  de Vilafranca, Vilela ou de Horta e tamén algún de Corullón e dos Valtuilles.  De máis lonxe viñan tamén, pero estes eran e son os que seguen achegándose nesta data ata a pequena capela e a súa campa que se asenta baixo centenarios pradairos e ao pé dunha fonte de auga mui apreciada (como non).

Entre todas as xentes de fala galega (na maior parte) que eilí se xuntaban e se xuntan hoxe, non podían faltar os gaiteiros. Os gaiteiros do país, aqueles que eran coñecidos músicos aos que habitualmente, en todos aqueles lugares da contorna antes citados, eran contratados para cadansúa festa patronal ou ben aqueles outros afeccionados que algo tocaban e que nalquel día de romaría, tras da procesión, animados polo viño e a alegría do momento, entre amigos e achegados, atrevíanse a tocar unhas pezas. As pandeiras algunha que outra vez soaban tamén, como nos fixeron saber Estrela de Pobladura ou Socorro de Vilar de Aceiro, ademais de tocarense outros instrumentos como acordeón, guitarras e bandurrias.

Fombasallá era un lugar de fervor relixioso, pero á vez e ante todo (poucas veces se di) de encontro e de fervor musical, ese que acompaña a toda festa popular e onde a música tradicional faise notar. E cuando hai música de gaita, hai baile de muliñeiras e jotas, ademais doutros ritmos antigos, como o Bien parao ou pezas de moda, as xentes bailan…Os bailadores de Cela destacaban, pero habíaos bos e boas en todos os pobos, porque en Fombasallá aprendimos que o baile tradicional daquela aínda estaba vivo, perdera forza e vigor, pero se soaban as gaitas volvía a bailarse solto e a xente maior sabíao facer e gostaba de facelo.

Durante todo o século XX Fombasallá foi un lugar onde soou a gaita e os gaiteiros tocaron, as xentes bailaron. Fermosas instantáneas consérvanse e dan unha idea certeira de todo o que estamos dicindo.

Procesión de Fombasallá nos anos 20 

 Unha curiosa foto dos anos 20 (1920) reproduce o momento da procesión arredor da ermida. Non sabemos quen pode ser o gaiteiro, posiblemente o grupo de músicos con clarinete podería ser o dos Gutiérrez de Vilar de Aceiro, aínda que non o podemos asegurar porque ben puideran ser tamén os gaiteiros de Paradaseca, os mestres de Virxilio, o gaiteiro que nos anos 60-70 non se perdía por nada do mundo a romaría de Fombasallá.

Noutra foto dos anos 70  vemos a Emilio de Vilar de Aceiro tocando na Campa.

Nos anos 80 eran asiduos Domiciano e Isidro, había anos nos que tamén estaba Emilio e logo chegamos nosoutros. A Escola de gaitas de Vilafranca estivo e segue estando, dun xeito ou doutro, desde que se creou, presente cada ano na romaría. Unha das primeiras actuaciois que fixemos  aló polo ano 82 foi nesta romaría. Acababamos de nacer como grupo de gaitas e fomos contratados durante máis dunha década de xeito continuado pola confraría. Agradecémoslles muito aquela aposta polos novos gaiteiros, unha ousadía que para nosoutros foi coma un bautismo, é dicir, unha oportunidade para coñecermos a nosa música tradicional do Bierzo Oeste de primeira mao.  Con nós tocaron no palco que se instala debaixo dos pradairos entre outros Isidro, Domiciano, Emilio, Lisardo, os Gaiteiros de Pedrafita... Unha fermosa e festiva data para facer memoria, para gardar na memoria. 

CHIFRA E TAMBORIL NO BIERZO

Luis Mondelo leva anos traballando sobre este instrumento especialmente no Bierzo (sabemos que ten unha presenza singular na nosa comarca e na Maragatería, ademais doutras zonas de León, Zamora, Salamanca e Cáceres, mesmo ata Huelva) e reúne nun CD ese interesante e riguroso traballo. Podemos ver unha charla que deu hai dous anos na Casa da Gaita organizada pola Asociación de Gaiteiros Galegos:

 Trátase dun gran traballo que animamos a coñecer e difundir. Para quen non teña tempo de velo por completo e/ou non teña o CD diremos que  ademais de explicar a estrutura do traballo ( o CD consta duns 50 audios tocados por arredor de 15 instrumentistas  maiores do Bierzo.

Sinalados con distaintas cores os tamboriteiros documentados no Bierzo por Luis Mondelo. En branco os que aparecen no CD, en lila referencias da súa existencia ou presenza sen gravación de audio. En amarelo, a chifra na Fornela e en azul, en Asturias.

Na charla dise que se excluíu A Cabreira e A Fornela por consideralas comarcas específicas e dignas dun traballo particular á hora explicar a extensión territorial da chifra e de como esa extensión seguramente era distinta no pasado (as testemuñas e investigaciois de Pablo Carpintero, entre outras, certifican a existencia da chifra en Galicia, por exemplo). O autor fala do repertorio deste instrumento, dos seus informantes e da muiñeira tocada coa frauta ou a chifra (tamén comenta o uso destes dous termos para denominar o instrumento).

Precisamente establece unha diferenciación entre os instrumentistas bercianos e doutras zonas de León ou Zamora, pola inclusión daqueles da muiñeira no seu repertorio. Despois de escuitar algún audio, Luis Mondelo interpreta varias muñeiras coa frauta e o tamboril e outras pezas. luis Mondelo tamén tivo algo que ver coa Exposición monográfica que se realizou en Ponferrada no 2016 sobre a Chifra e o tamboril.

Finalmente xorde a pregunta de se tocaban xuntos a chifra e a gaita de fole, ao que asegura que está claro e constatado que así era en diversas fotografías, a pesar de que hai certa polémica ao respecto relativa á afinación dos dous instrumentos. Luis asegura que hai testemuñas gráficas e orais que así o certifican. No libro de Pablo  Carpintero e Ramón Marín sobre os instrumentos musicais en Galicia aparece a fotografía que reproducimos máis abaixo onde pousan xuntos un tamboriteiro coa súa chifra e un gaiteiro na comarca veciña da Maragatería. No ano 2013, como xa comentamos Pablo Carpintero atrevíase a deseñar o proceso de evolución desta curiosa parella de músicos (ver a partir do minuto 16 do programa da TVG Luar nº 921 15 de novembro 2013) seguindo a documentación gráfica que se conserva dende o Medioevo. Se durante a Idade Media o gaiteiro é un instrumentista solista, el só. Disque no Renacemento ao gaiteiro xuntóuselle un frautista co tamboril que tocaba cunha soa mao (no coro de San Martín Pinario do XVII están tallados dous anxos tocando xuntos ou os famosos instrumentistas que aparecen nun retablo de Meiraos do Courel datados en 1614). Despois o tamboriteiro deixou de tocar a frauta (na sancristía da catedral de Tui un gaiteiro acompañado cun tambor tocado cun só palillo) para logo ir incorporando unha segunda baqueta cara ao século XVIII. mais no Bierzo e na Maragatería esa evolución sería máis lenta pois se constata a presenza desta formación ata o século XX.

O baile galego debería ser PATRIMONIO INMATERIAL DA HUMANIDADE

 Traballouse arreo en Galicia para poder lograr o recoñecemento para o baile galego como Patrimonio Inmaterial da Humanidade. A iniciativa partiu de unha serie de grupos de baile tradicional. E aínda que non se acadou, o labor abriu unha nova etapa na propia sociedade galega que vai incrementando ano a ano a popularización do baile tradicional entre as novas xeraciois.

Reivindicamos dende o Bierzo a nosa incorporación a esta iniciativa posto que entendemos que a nosa música tradicional forma parte da área de cultura e lingua galegas a pesar de pertencer a outra comunidade autónoma.  Os bailes populares por excelencia no Bierzo teñen muito de galegos: Muliñeiras ou Jotas que mesmo son interpretadas con variantes mui semellantes tanto nunha das vertentes da Serra como da outra. 

 Existen poucos vídeos na rede que conteñan baile tradcional.Imos ver un pequeno exemplo do que baila un grupo berciano como é a Agrupación Alegría berciana:

ECOS DO LABOR DE DOROTHÉ SCHUBARTH NO BIERZO

Reparamos como os ecos dun traballo inxente e singular segue dando fruitos hoxe e vai converténdose en referente para as novas xeraciois de músicos amigos da tradición no Bierzo. Foi premiado durante o 2017 un recoñecemento tardío, pero necesario. Falamos e iremos dando a nosa opinión nesta crónica deses ecos recentes que o labor dunha musicóloga que percorreu Galicia e o Bierzo están producindo.

Quen é Dorothé Schubarth?  Naceu en Basilea, Suiza, é unha musicóloga e compositora de renome que decide vir a Galicia en 1978 para coñecer a música popular galega. Atrapada pola riqueza e antigüidade da nosa música tradicional decide iniciar un traballo monumental que titula Cancioneiro Popular de Galicia polo que logo dun arduo labor rematará sendo recoñocida como a autora dunha obra considerada a biblia da música tradicional galega. Podes consultar os seus audios no Arquivo sonoro de Galicia, unha listaxe aparece na páxina do Consello da Cultura Galega.

Os premios e homenaxes recibidos: 

- Homenaxe no Día do Orgullo Gaiteiro 2010 

Intervencion interesantísima na Universidade de Vigo

- Premio honorífico da Música Galega Martín Códax 2017

Por que visitou o Bierzo se estaba realizando un traballo sobre o Cancioneiro popular de Galicia? Non creo que sexa necesario dicir que Dorothé decide entrevistar no Bierzo a máis de 30 homes e mulleres dos concellos onde se fala galego, porque doutro xeito o seu traballo que pretendía abarcar a música tradicional galega quedaría incompleto. Logo é obvio que para esta eminente musicóloga O Bierzo, polo menos unha parte, debe formar parte ineludiblemente da Gallaecia cultural, Dorothé tivo esa sensibilidade.

Recentemente puidemos escuitar na radio un par de intervemciois de  Diego Bello facendo eco do seu traballo polo Bierzo. A primeira baixo o título La mujer en la música tradicional  no 2017 e unha segunda centrada nos Ancares  xa no 2018.

Manuel López López , o gaiteiro do Poso (Navia de Suarna)

Manuel López, gaiteiro do Poso

Acaban de publicarse un gran traballo sobre este gaiteiro único da terra de Cervantes e Navia de Suarna que como ben se di, foi, é e seguirá sendo referente para a historia da gaita pola súa capacidade creativa e de improvisación, ademais de bon coñecedor e transmisor do folclore da gaita na zona fronteiriza onde dous estilos un máis galego, outro máis requintado ou se se quere máis asturiano convivían como o mesmo Poso demostrou, gardando as súas peculiaridades e sendo capaz á vez de crear un estilo propio íntimamente asociado ao baile tradicional.

Serxio Cobos, Carlos Rey e Iván Costa abordaron este libro que foi en gran medida produto dun traballo de recolleita de finais dos 80 e dos 90, que tivo que esperar muito tempo para verse editado. Unha débeda con Manuel que eles recoñecen con esta publicación en gran parte saldada. Foi tam´ne polos anos 90, en concreto no mes de maio do 1991 cando tiven o pracer de coñecelo de sentilo tocar e de parolar un treito con el na súa casa de Navia por saber da súa relación coa música da gaita do Bierzo ao que se tiña desprazado a tocar en máis dunha ocasión. Dicía que en Candín, Balouta e Suárbol especialmente: "son coma nós, pero xa máis alá tocan co tambor e a frauta..." Pero onde máis sona tiña ademais de na propia Navia, era en Ibias.

Serxio e Carlos na presentación en Navia de Suarna.

A iniciativa de publicar partiu de Serxio, que entrevistara en diversas ocasiois ao Poso, mais procurou un apoio en Carlos Rey para realizar unha biografía e unha contextualización sabendo que o gaiteiro e etnógrafo arousán tamén tiña realizado diversas visitas á zona. Ambos acordaron contar para a transcrición das partituras con Iván Costa que tamén tivera contacto con Manuel e conformaron un estudo en formato de libro-cd  moi completo sobre o noso gaiteiro que ademais das partituras inclúe 29 cortes ou gravaciois, unha selección de pezas dun amplo grupo de cintas que conservan os autores deste gaiteiro maxistral. Serxio, un dos máis prestixiosos bailaríns de Galicia, introduce tamén toda unha novidade neste libro que lle dá un carácter singular  á edición, pois reproduce cos bailegramas da súa autoría un par de bailes da zona (un adianto do que esperemos sexa un estudo da escrita da estrutura para o baile tradicional galego cuxa publicación prepara nestes momentos).

Presentación en Vilagarcía.

O libro que está editado pola Central folque é tremendamente interesante para coñecer o mundo da gaita nas fronteiras. A presentación do traballo en Navia de Suarna e logo en Vilagarcía de Arousa no mes de novembro do 2017 foron todo un éxito. Non estaría mal ir pensando nunha presentación da mesma na nosa comarca, tan próxima ao mundo da gaita que o Poso representa. 

Deixamos eiquí alguis vídeos de  Manuel tocando, o primeiro do ano 1991 debémosllos a Luis Prego O Poso toca unha muliñeira e logo  un valse en Vilaquinte:

O Poso tocando no San Froilán en Lugo unha muiñeira, e logo jota e rumba:

Os gaiteiros nas fronteiras

Podemos coñecer grazas ao programa Alalá da TVG algo máis sobre varios gaiteiros das "fronteiras" como Pumarín de Cervantes, Clemente de Murias de Rao, tamén coñecido como o Ferreira ou Eduardo González de Castelo de Frades, aínda que residente en Camponaraia ou José de Gregorio da Lagúa. Logo nun segundo paso sosegado poderemos reflexionar sobre os seus puntos en común e as súas diferenzas.

A naturalidade coa que conviven neles trazos e peculiaridades que se poderían situar en distintos campos culturais é algo que os une.

Debemos a seguir aplicarnos no estudo das distintas perspectivas que con carácter xenérico en traballos sobre a gaita se veñen realizando acerca dos gaiteiros destas zonas. Un moi destacado será, sen dúbida, o de Pablo Carpintero, un traballo rigoroso capaz de entrar ao detalle e responder á realidade do que son as singularidades da gaita nas zonas máis orientais de Galicia, no Bierzo e no Eo-Navia, nas Portelas, etc...

Gaiteiros do país na identidade berciana

Que redonda e contundente é a expresión popular  “os gaiteiros do país”  á hora de darlle nome a algo tan simple e tan complexo á vez como a contorna cultural. Sempre me chamou a atención esta fórmula tradicional de entender a gaita e os gaiteiros como algo propio. Se o Bierzo ademais pasa por ser unha entidade difícil de definir, a comarca, que na frase sabia e popular convértese en "pais", non deixa de manter a ambigüidade fronteiriza necesaria porque son considerados do país, por veces, gaiteiros do Cebreiro ou do Courel, de Valdeorras ou da Cabreira, posto que conviven e conforman ese mundo cultural que rodea a gaita e falan no mesmo idioma musical co que nos identificamos e como tal son tan do país como os que máis.

Sentimos a gaita desde moi pequenos como parte dese descubrimento lento,  profundo e insustituible que nos leva a coñecer o noso primeiro mundo, ese paraíso da infancia, hoxe perdido.  A gaita, como sen querelo, emerxe naquel proceso de formación, de interiorización da nosa cultura, dándolle sentido a ese “país” .  Se os sons da gaita, o agudo do punteiro e o grave do seu roncón sorprendéronnos á forza sendo ninos, o contexto no que aparecía en días sinalados nese discorrer pausado dos tempos da infancia, foi, sen dúbida, tan impactante e transcendente que aínda agora, transcorridos máis de 50 anos, son quen de facer percorrer por todo o noso corpo un conxunto de reacciois físicas e mentais difíciles de referir. Un arrepío intenso, pelos en punta e un reclamo das bágoas nos ollos que flúen sen querer e de alegría, son habituais nun  xogo de emociois colectivas vividas en familia, cos amigos e cos veciños, acompañadas de foguetes, campás e, no noso caso, facendo bailar aos xigantes e cabezudos, que de terlles verdadeiro terror infantil , hoxe pasaron a ser identificados como a alma da festa, parte indisoluble da nosa personalidade e esa música da gaita que os acompaña nada máis, nin nada menos, que o seu himno.

Reparando nese proceso de asimilación da cultura propia e partindo da experiencia persoal e local, entendemos primeiramente que, en esencia, é ese proceso igual ao que puideron sentir hai cen, douscentos ou trescentos anos calquera berciano ou berciana; aínda máis, que debe ser moi semellante ao progreso que desde a máis remota antigüidade cada membro dunha comunidade tribal experimentaba á hora de ir conformando a súa personalidade ou identidade patrimonial. 

Está claro que un instrumento só non exerce sobre as persoas tanto poder, pero se ao conxunto das reacciois físicas, aos sons de instrumentos determinados en momentos precisos engadímoslles,  xunto a eles, emotivas manifestaciois colectivas de unidade dunha pequena sociedade de homes e mulleres, ninos e vellos, nais e avoas, e se, sobre todo, estes rituais son reiterados no tempo ao ritmo do calendario das estaciois, veremos que,  de vello, estes actos tan sinxelos conforman paseniño as  poderosas tramas da singularidade dun pobo ou dunha comunidade.  

  

A nosa vivencia entendémola logo coma un mecanismo de socialización elemental que pretendemos investigar desde a raíz e cun dobre obxectivo: o de contribuír a esa memoria cultural do noso patrimonio inmaterial e fortalecer así a nosa identidade, pois non cabe dúbida, de que nos tempos de uniformizaciois e globalización que corren este tipo de traballos sonvos moi necesarios para non perder a nosa singularidade, a nosa identidade, esa que fai máis rico e diverso o noso planeta. Unha luita lexítima e xusta pola diversidade cultural da humanidade.

 Estamos convencidos de que a gaita é un deses elementos esenciais que conforman a cultura tradicional  do Bierzo. Obvio é que o Bierzo é singular,  existe unha certa e prolongada controversia sobre a súa identidade, pero se as tradiciois consolidan a personalidade dos pobos, a presenza e pervivencia ao longo dos tempos da música da gaita no país é un dos seus trazos definitorios indiscutible, na mesma esencia dese patrimonio cultural que pretendemos abordar.

Se cadra hai outros máis contundentes, como é o caso da lingua. Xa temos dito algo sobre a lingua dunha gran parte destes gaiteiros,  lingua coa que chamaban aos bailes que interpretaban, coa que poñían letra ás súas melodías. A lingua fala do pensamento, expresión interior do saber debe ser tamén considerada por ser unha das tradiciois máis antigas desta terra. Por iso usamos o idioma no que nos falaron tantos e tantos gaiteiros do país e será compañeiro nesta andanza, tamén por ser esoutro trazo esencial da nosa identidade cultural. Á lingua debemos, en definitiva, a maxistral expresión "gaiteiros do país".